Όταν το περιθώριο νομίζει ότι έγινε πλειοψηφία – Άποψη 09/05

Κάποτε η πολιτική σύγκρουση είχε τόπο, χρόνο και πρόσωπα. Γινόταν στη Βουλή, στις εφημερίδες, στα καφενεία, στις κομματικές οργανώσεις, στις πλατείες. Είχε πάθη, υπερβολές και σκληρότητα, αλλά είχε και ένα όριο: ο άλλος στεκόταν απέναντί σου. Τον έβλεπες. Μετρούσες την κοινωνική συνέπεια των λόγων σου. Σήμερα, αυτό το όριο έχει σπάσει. Η πολιτική αντιπαράθεση έχει μεταφερθεί σε ένα ψηφιακό περιβάλλον όπου ο θυμός κυκλοφορεί γρηγορότερα από το επιχείρημα και η προσβολή ανταμείβεται περισσότερο από τη σκέψη.

Τα social media δεν δημιούργησαν την κακία. Δεν εφηύραν το μίσος, την εμπάθεια ή την εκδικητικότητα. Αυτά υπήρχαν πάντα στον άνθρωπο και στην πολιτική. Αυτό που έκαναν ήταν να τα οργανώσουν, να τα ενισχύσουν και να τα κάνουν ορατά δυσανάλογα προς την πραγματική τους έκταση. Μια μικρή ομάδα φανατικών, θυμωμένων ή απλώς εθισμένων στη σύγκρουση μπορεί να παράγει τέτοιο θόρυβο ώστε να μοιάζει με κοινωνικό ρεύμα. Το σχόλιο γίνεται κραυγή, η κραυγή γίνεται τάση, η τάση γίνεται δήθεν λαϊκή βούληση.

Εδώ βρίσκεται η μεγάλη πολιτική παγίδα της εποχής: η ένταση συγχέεται με την αντιπροσώπευση. Το θορυβώδες εμφανίζεται ως αυθεντικό. Το ακραίο βαφτίζεται γνήσιο. Το περιθωριακό διεκδικεί να μιλήσει στο όνομα της πλειοψηφίας, επειδή κατάφερε να καταλάβει τον ψηφιακό χώρο. Και αυτό δεν αφορά μόνο την αισθητική των social media. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο κόμματα, δημοσιογράφοι και πολιτικοί μηχανισμοί διαβάζουν την κοινωνία.

Στην Αριστερά, ειδικά, αυτή η παγίδα έχει πάρει σχεδόν ιδεολογική μορφή. Ένα τμήμα της έχει πείσει τον εαυτό του ότι το περιθώριο έχει μεγαλύτερη αλήθεια από την πλειοψηφία. Ότι όποιος βρίσκεται έξω από τον κεντρικό κοινωνικό κανόνα είναι αυτομάτως φορέας προοδευτικότητας. Ότι η πιο οργισμένη φωνή είναι και η πιο ηθικά δικαιωμένη. Ότι η κοινωνία δεν εκφράζεται από τη σιωπηλή πλειοψηφία, αλλά από τις πιο έντονες μειοψηφίες.

Η αντίληψη αυτή έχει ιστορική βάση, αλλά σήμερα έχει διολισθήσει σε πολιτική αυταπάτη. Πολλές μεγάλες αλλαγές ξεκίνησαν πράγματι από μειοψηφίες. Από ανθρώπους που αμφισβήτησαν κατεστημένες αντιλήψεις, έσπασαν σιωπές, έφεραν στο φως αδικίες. Το περιθώριο μπορεί να έχει προφητική δύναμη. Μπορεί να βλέπει πρώτο αυτό που η πλειοψηφία αργεί να καταλάβει. Όμως άλλο αυτό και άλλο να πιστεύει κανείς ότι κάθε περιθωριακή φωνή είναι αυτομάτως κοινωνική πρωτοπορία. Η πολιτική δεν είναι θεολογία των μειοψηφιών. Είναι η δύσκολη τέχνη μετατροπής του ειδικού αιτήματος σε κοινό νόημα.

Αυτό ακριβώς έχει χαθεί. Η Αριστερά, σε αρκετές εκδοχές της, δεν προσπαθεί πια να μετατρέψει την αδικία σε πλειοψηφικό κοινωνικό συμβόλαιο. Προτιμά συχνά να τη μετατρέπει σε ταυτότητα, σε ηθική καταγγελία, σε γλώσσα αποκλεισμού. Ο αντίπαλος δεν κάνει απλώς λάθος, είναι ένοχος. Ένοχος πριν μιλήσει, ένοχος επειδή δεν χρησιμοποιεί τη σωστή γλώσσα, ένοχος επειδή δεν συμμετέχει στον σωστό θυμό.

Το κόστος είναι μεγάλο. Η κοινωνία μπορεί να θυμώνει, αλλά δεν θέλει διαρκώς να δικάζει. Μπορεί να αγανακτεί με την ακρίβεια, τα σκάνδαλα, την αδικία και την αλαζονεία της εξουσίας, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι θέλει να παραδοθεί σε μια πολιτική μόνιμης καταγγελίας. Μπορεί να δυσπιστεί απέναντι στην κυβέρνηση, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι εμπιστεύεται όποιον φωνάζει πιο δυνατά εναντίον της.

Εδώ εξηγείται και το παράδοξο του σημερινού πολιτικού τοπίου. Η κυβερνητική φθορά υπάρχει. Η κοινωνική δυσφορία υπάρχει. Η ανασφάλεια υπάρχει. Όμως η αντιπολίτευση δεν μετατρέπει αυτό το υλικό σε ηγεμονία. Αντί να συγκροτεί πειστική εναλλακτική πρόταση, συχνά αναπαράγει τον θυμό των πιο πιστών της ακροατηρίων. Αντί να ακούει τη σιωπηλή πλειοψηφία, ακούει το timeline. Αντί να διαβάζει την κοινωνία, διαβάζει τα σχόλια. Και τα σχόλια δεν είναι κοινωνία. Είναι ένα παραμορφωτικό μικρόφωνο.

Η πολιτική όμως δεν κερδίζεται με ηχώ. Κερδίζεται με εμπιστοσύνη. Και εμπιστοσύνη σημαίνει να μπορείς να μιλήσεις όχι μόνο στους οργισμένους, αλλά και στους κουρασμένους, όχι μόνο στους πεπεισμένους, αλλά και στους δύσπιστους, όχι μόνο σε όσους θέλουν να τιμωρήσουν, αλλά και σε όσους αναζητούν σταθερότητα, σοβαρότητα, σχέδιο και προοπτική.

Το περιθώριο μπορεί να ανοίγει δρόμους. Δεν μπορεί όμως από μόνο του να κυβερνήσει κοινωνίες. Διότι στο τέλος η δημοκρατία δεν μετρά ποιος φώναξε πιο πολύ. Μετρά ποιος κατάφερε να πείσει περισσότερους. Και εκεί, το περιθώριο, όσο θορυβώδες κι αν είναι, δεν αρκεί.