Η χώρα ζητά διέξοδο και βρίσκει κομματικά ρετάλια – Επισκόπηση Τύπου 18/04

Η πολιτική ζωή του τόπου μοιάζει το τελευταίο διάστημα με ένα εκκρεμές που κινείται νευρικά ανάμεσα στην ανάγκη για θεσμικό εκσυγχρονισμό και στην ακατανίκητη έλξη της παραδοσιακής μας παθογένειας. Διαβάζοντας κανείς τα πρωτοσέλιδα του Σαββάτου 18 Απριλίου, αντιλαμβάνεται κάποιος ότι η χώρα δεν δίνει απλώς μια μάχη διαχείρισης, αλλά μια μάχη ταυτότητας.

Από τη μία πλευρά, υπάρχει η προσπάθεια για μια Ελλάδα που «τρέχει» με ρυθμούς ψηφιακούς, που επιδιώκει την ενεργειακή σύγκλιση με την Ευρώπη και αναζητά ρεαλιστικές λύσεις στον πρωτογενή τομέα. Είναι η Ελλάδα των μεταρρυθμίσεων, που αντιλαμβάνεται ότι ο κόσμος γύρω μας αλλάζει βίαια και πως η στασιμότητα ισοδυναμεί με υποχώρηση. Εδώ, η πολιτική οφείλει να είναι εφαρμοσμένη επιστήμη, ένας μηχανισμός επίλυσης προβλημάτων που απαιτεί γνώση, δεδομένα και ορθολογισμό.

Από την άλλη πλευρά, όμως, αναδύεται ο γνώριμος εαυτός μας: η τοξικότητα της δημόσιας αντιπαράθεσης, η σκιαμαχία γύρω από πτυχία και προσωπικές διαδρομές, και μια τάση να ανάγουμε το παραπολιτικό σε υπαρξιακό ζήτημα του έθνους. Αυτό το «εσωτερικό δράμα» δεν είναι απλώς ένας θόρυβος που αποσπά την προσοχή, είναι η εκδήλωση μιας βαθιάς ψυχικής αμφιθυμίας. Αρνούμαστε να αποδεχθούμε τον κανόνα, επειδή ιστορικά έχουμε μάθει να επιβιώνουμε μέσω της εξαίρεσης.

Το διακύβευμα σήμερα δεν είναι αν θα κερδίσει η μία ή η άλλη παράταξη στις επερχόμενες αναμετρήσεις, αλλά αν θα καταφέρουμε να συγκροτήσουμε ένα σοβαρό κράτος δικαίου που δεν θα ετεροπροσδιορίζεται από τις φωνές της πλατείας ή τις επιταγές των social media. Η δημοκρατία μας νοσεί από έναν ιδιότυπο «ναρκισσισμό των μικρών διαφορών», την ώρα που οι γεωπολιτικές τεκτονικές πλάκες μετακινούνται απειλητικά κάτω από τα πόδια μας.

Η πραγματική πρόκληση είναι η μετάβαση από το «εγώ» της καταγγελίας στο «εμείς» της ευθύνης. Η πολιτική ηγεσία οφείλει να υπερβεί τον πειρασμό της επικοινωνιακής διαχείρισης και να μιλήσει τη γλώσσα της αλήθειας, όσο άβολη κι αν είναι. Γιατί αν συνεχίσουμε να επενδύουμε στον διχασμό και στην εσωστρέφεια, θα βρεθούμε σύντομα θεατές σε μια παγκόσμια σκηνή όπου οι ρόλοι έχουν ήδη μοιραστεί χωρίς εμάς.

Η χώρα χρειάζεται έναν νέο λόγο: ορθολογικό στη στόχευση, αλλά και βαθιά συνειδητοποιημένο ως προς το ιστορικό και πνευματικό βάρος που κουβαλά. Μόνο έτσι η «χαραμάδα ελπίδας» που βλέπουμε στα διεθνή δεν θα μείνει μια απλή αναλαμπή, αλλά θα γίνει το φως μιας νέας, ουσιαστικής κανονικότητας.

Βήμα-βήμα ανάγνωση της ημερήσιας ατζέντας

Δεν είναι μέρα απλής ειδησεογραφίας η σημερινή. Είναι μέρα επαναχάραξης αφηγήματος: η κυβέρνηση θέλει να μετατοπίσει το βλέμμα από τη θεσμική φθορά στη γεωπολιτική ευθύνη, ενώ η αντιπολίτευση προσπαθεί να αποδείξει ότι πίσω από τη διεθνή καταιγίδα κρύβεται ένα εσωτερικό καθεστώς φθοράς, ατιμωρησίας και κομματικού κράτους.

Το ημερήσιο αποτύπωμα του Τύπου λοιπόπν είναι διπλό και αυτό ακριβώς το καθιστά πολιτικά κρίσιμο. Η εξωτερική πρώτη γραμμή είναι η Μέση Ανατολή, τα Στενά του Ορμούζ, ο κίνδυνος νέας ενεργειακής αναταραχής και οι ελληνοτουρκικές ανησυχίες που επανέρχονται μέσω της συζήτησης για τα F-35. Η εσωτερική πρώτη γραμμή, όμως, είναι άλλη: κράτος δικαίου, ΟΠΕΚΕΠΕ, Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, μετακλητοί, κομματικοί μηχανισμοί, εσωκομματική φθορά και σκληρή αναμέτρηση ΝΔ – ΠΑΣΟΚ που πλέον ντύνεται και το κουστούμο του κεντρικού αντιπάλου στις επόμενες εκλογές.

Η κυβερνητική και φιλοκυβερνητική πτέρυγα του Τύπου επιχείρησε καθαρά να ντύσει τον Κυριάκο Μητσοτάκη με το ένδυμα του σταθερού διαχειριστή σε καιρό διεθνούς ταραχής. Η αντιπολιτευτική και ιδίως η αριστερή πτέρυγα έκανε το ακριβώς αντίθετο: επέμεινε ότι η συζήτηση για το κράτος δικαίου δεν είναι δευτερεύουσα θεσμική πολυτέλεια αλλά ο πυρήνας της πολιτικής κρίσης. Οι πιο πατριωτικοί και εθνικοσυντηρητικοί τίτλοι, πάλι, δεν εστιάζουν τόσο στο ΟΠΕΚΕΠΕ όσο στη γεωπολιτική ανασφάλεια, στην πρόκληση Μπάρακ, στην Τουρκία και σε ένα κλίμα αμφισβήτησης της αξιοπιστίας των δυτικών εγγυήσεων.

Το πραγματικό στίγμα της ημέρας είναι ότι μπαίνουμε σε πρόωρη προεκλογική περίοδο χωρίς κάλπες προκηρυγμένες. Οι εφημερίδες το βλέπουν. Άλλες το εύχονται, άλλες το ξορκίζουν, άλλες το εργαλειοποιούν. Αλλά σχεδόν όλες, με διαφορετικό τρόπο, γράφουν σαν να έχει ήδη αρχίσει η μεγάλη ευθυγράμμιση δυνάμεων.

Βήμα 1: Η καθαρή ατζέντα της ημέρας

• Πρώτο θέμα είναι η γεωπολιτική αστάθεια. Από την Political και την Απογευματινή μέχρι την Καθημερινή, η εικόνα είναι ότι το Μαξίμου επενδύει στην παρουσία του πρωθυπουργού στην τηλεδιάσκεψη για το Ορμούζ και στη διπλωματική κινητικότητα ως απόδειξη σοβαρότητας και διεθνούς βάρους. Αυτό δεν είναι τυπική κάλυψη. Είναι συνειδητή σκηνοθεσία ηγεσίας. Η κυβέρνηση θέλει να πει: σε ώρα κρίσης, κοιτάξτε εμένα, όχι τις δικογραφίες.
• Δεύτερο θέμα είναι το κράτος δικαίου και η υπόθεση ΟΠΕΚΕΠΕ. Εδώ ο Τύπος κόβεται στα δύο. Από τη μία, η Political μιλά σχεδόν προγραμματικά για «κράτος δικαίου με υπογραφή Μητσοτάκη», δηλαδή για ένα αντι-αφήγημα που αντιπαρατίθεται στις καταγγελίες της αντιπολίτευσης. Από την άλλη, Η Εποχή, το Πριν, η Εφημερίδα των Συντακτών, ο Ριζοσπάστης, αλλά και μέρος του αντιπολιτευτικού κεντροαριστερού Τύπου, αντιμετωπίζουν το ζήτημα ως δομική απονομιμοποίηση της κυβέρνησης και όχι ως επικοινωνιακό επεισόδιο.
• Τρίτο θέμα είναι η αναβάθμιση της σύγκρουσης ΝΔ – ΠΑΣΟΚ. Τα Νέα, η Καθημερινή, η Απογευματινή, το Καρφί, η Kontra και άλλοι τίτλοι διαβάζουν τη συζήτηση στη Βουλή σαν ένα τεστ ηγεμονίας μεταξύ Μητσοτάκη και Ανδρουλάκη. Το συμπέρασμα είναι σαφές: ο πρωθυπουργός έχει επιλέξει αντίπαλο. Δεν κυνηγά πια συνολικά την αντιπολίτευση, κυνηγά ειδικά το ΠΑΣΟΚ γιατί το θεωρεί τον μόνο φορέα που μπορεί να συγκροτήσει θεσμική απειλή.
• Τέταρτο θέμα είναι το αβέβαιο χαρτί Τσίπρα. Για άλλους είναι καταλύτης, για άλλους καθυστερημένος, για άλλους επικοινωνιακή σκιά χωρίς μηχανή. Το ενδιαφέρον εδώ δεν είναι αν θα κάνει κόμμα, είναι ότι σχεδόν όλες οι εφημερίδες υπολογίζουν πια τις κινήσεις του ως παράγοντα αναδιάταξης.
• Πέμπτο θέμα είναι η οικονομία του προεκλογικού ορίζοντα: υπερπλεόνασμα, πακέτο ΔΕΘ, μέτρα στήριξης, Fuel Pass, επιδόματα, στοχευμένες παρεμβάσεις. Εδώ ο οικονομικός και ο κυβερνητικός Τύπος προετοιμάζουν το έδαφος για την επόμενη πολιτική καμπάνια: όχι ιδεολογία, αλλά ανακούφιση με λογισμένο κόστος.

Βήμα 2: Οι πέντε συγκρούσεις που οργανώνουν το σύνολο του corpus

• Η πρώτη σύγκρουση είναι ανάμεσα στη γεωπολιτική ηγεσία και τη θεσμική φθορά. Η κυβέρνηση ζητά να κριθεί από το αν κρατά σταθερό το τιμόνι σε μια διεθνή θύελλα. Η αντιπολίτευση απαντά ότι όποιος δεν μπορεί να λογοδοτήσει στο εσωτερικό, δεν μπορεί να εμφανίζεται ως πυλώνας ασφάλειας στο εξωτερικό. Αυτό είναι το βαθύτερο νόημα της παράλληλης κάλυψης Ορμούζ και ΟΠΕΚΕΠΕ.
• Η δεύτερη σύγκρουση είναι ανάμεσα στη σταθερότητα και την αλαζονεία. Ο φιλοκυβερνητικός Τύπος μιλά για τοξικότητα που βλάπτει τη χώρα. Ο αντιπολιτευτικός Τύπος μιλά για εξουσία που βαφτίζει «τοξικότητα» κάθε αίτημα λογοδοσίας. Αυτή η μάχη δεν είναι σημειολογική, είναι μάχη για το ποιος θα ορίσει τι θεωρείται υπεύθυνη στάση στο πολιτικό κέντρο.
• Η τρίτη σύγκρουση είναι ανάμεσα στην πατριωτική ανασφάλεια και στον δυτικό ρεαλισμό. Η Καθημερινή και οι πιο θεσμικοί τίτλοι κρατούν σχετικά ψυχραιμότερη γλώσσα απέναντι στη συζήτηση για F-35 και Τουρκία. Εστία, Δημοκρατία και Ελεύθερη Ώρα ανεβάζουν ένταση, θεωρώντας ότι το μήνυμα Μπάρακ αποκαλύπτει ελαστικοποίηση της αμερικανικής στάσης απέναντι στην Άγκυρα. Η διαφορά δεν είναι απλώς υφολογική. Είναι πολιτική: άλλοι διαχειρίζονται κινδύνους, άλλοι μυρίζονται εγκατάλειψη.
• Η τέταρτη σύγκρουση είναι ανάμεσα στο νέο δίπολο και στον κατακερματισμό. Τα Νέα, η Καθημερινή, η Απογευματινή και ένα τμήμα του κεντρώου Τύπου βλέπουν καθαρά σκλήρυνση του διπόλου ΝΔ – ΠΑΣΟΚ. Το Πριν, η Εποχή, ο Δρόμος και ο Ριζοσπάστης λένε το αντίθετο: ότι αυτό το δίπολο είναι κατασκευασμένο, εντός συστήματος και χωρίς πραγματική εναλλακτική. Στην πράξη, και οι δύο περιγραφές έχουν κάτι σωστό. Το δίπολο σχηματίζεται, αλλά δεν έχει ακόμη κοινωνική νομιμοποίηση βάθους.
• Η πέμπτη σύγκρουση είναι ανάμεσα στην προεκλογική οικονομία και στη ζωή των πολιτών. Τα μέτρα στήριξης εμφανίζονται ως ανακούφιση. Η αριστερή και ριζοσπαστική κριτική τα παρουσιάζει ως καθυστερημένο φιλοδώρημα που χρηματοδοτείται από την ίδια την υπερφορολόγηση και την ακρίβεια. Η αλήθεια; Η κυβέρνηση ξέρει πως η ακρίβεια είναι το μόνο μέτωπο που διαπερνά οριζόντια την κοινωνία και γι’ αυτό προετοιμάζει εγκαίρως το πακέτο της επόμενης μέρας.

Βήμα 3: Συνδυαστική αξιολόγηση ανά εφημεριδικό μπλοκ

• Στο κυβερνητικό και φιλοκυβερνητικό μπλοκ: Political, Παραπολιτικά, Απογευματινή, Ελεύθερος Τύπος, Ο Λόγος, Τύπος Θεσσαλονίκης και δευτερευόντως Βραδυνή της Κυριακής, η πρόθεση είναι εμφανής: μετατόπιση της πολιτικής συζήτησης από τη φθορά στη διαχείριση, από τη δικογραφία στη γεωπολιτική, από την κατηγορία στην ευθύνη. Ο πυρήνας της γραμμής είναι «μπορεί να υπάρχουν σκιές, αλλά στην καταιγίδα χρειάζεται κυβερνήτη». Πρόκειται για άμυνα με όρους ιστορικής αναγκαιότητας.
• Στο θεσμικό-κεντρώο και κεντροδεξιό μπλοκ, Καθημερινή, Τα Νέα, σε ορισμένα θέματα και η Ναυτεμπορική μέσω οικονομικού υποβάθρου, το ενδιαφέρον είναι πιο σύνθετο. Δεν χαρίζεται λευκή επιταγή στο Μαξίμου, αλλά ούτε υιοθετείται και η ρητορική «καθεστώτος». Εδώ αναγνωρίζεται η κυβερνητική φθορά, όμως παράλληλα καταγράφεται και η αδυναμία της αντιπολίτευσης να επιβάλει ακόμη καταλυτική ανατροπή. Αυτό είναι ο πραγματικός παλμός του μεσαίου χώρου: ανησυχία, όχι εξέγερση.
• Στο αντιπολιτευτικό-πασοκογενές και ευρύτερα αντιμητσοτακικό μπλοκ, Καρφί, KontraNews, τμήματα της Άποψης και ορισμένοι λαϊκότεροι τίτλοι, η κυβέρνηση παρουσιάζεται σαν σύστημα σε νευρική αποσύνθεση. Οι λέξεις «βατερλό», «κρύος ιδρώτας», «δελφίνοι», «momentum» δεν είναι τυχαίες. Εδώ ο στόχος δεν είναι απλώς η φθορά της ΝΔ. Είναι η νομιμοποίηση του σεναρίου ότι το κυβερνητικό στρατόπεδο εισέρχεται σε μεταμητσοτακική περίοδο.
• Στη ριζοσπαστική αριστερά: Πριν, Η Εποχή, Δρόμος της Αριστεράς, Ριζοσπάστης, Η Εφημερίδα των Συντακτών, η ανάλυση είναι πιο βαθιά και ταυτόχρονα πιο περιοριστική. Πιο βαθιά, γιατί σωστά βλέπει ότι το ζήτημα δεν είναι μόνο ένα σκάνδαλο αλλά η σύνδεση κράτους, ευρωπαϊκής επιτήρησης, πολέμου, αγοράς και διαπλοκής. Πιο περιοριστική, γιατί συχνά αδυνατεί να μετατρέψει τη διάγνωση σε πειστική κυβερνητική εναλλακτική. Περιγράφει το σύστημα, αλλά δεν πείθει ότι μπορεί να το αντικαταστήσει.
• Στο εθνικοπατριωτικό και εθνικολαϊκό πεδίο: Εστία, Δημοκρατία, Ελεύθερη Ώρα, ενίοτε Μακελειό, το κέντρο βάρους πέφτει στην εθνική ανασφάλεια, στην προσβλητική ρητορική Μπάρακ, στη δυσπιστία προς ΗΠΑ, Τουρκία και δυτική διγλωσσία. Εδώ η κυβέρνηση δεν κατηγορείται κυρίως για διαφθορά αλλά για ανεπαρκή εθνική θωράκιση ή υπερβολική εξάρτηση. Αυτή η κριτική δεν τραβά το ίδιο κοινό με την προοδευτική θεσμική κριτική, αλλά συσσωρεύει δικό της φορτίο.
• Στον οικονομικό και ειδικού ενδιαφέροντος Τύπο: Κεφάλαιο, Αξία, Agrenda, 60+, εν μέρει Ναυτεμπορική, βλέπουμε άλλο παιχνίδι. Εκεί οι εφημερίδες διαβάζουν τις πολιτικές εξελίξεις ως μεταβλητές κόστους, στήριξης, αγοράς, τραπεζών, αγροτικών ενισχύσεων και κοινωνικών προσδοκιών. Δεν τους ενδιαφέρει τόσο το ηθικό δράμα όσο το timing: πόσο πλεόνασμα υπάρχει, ποιο πακέτο έρχεται, πού θα χτυπήσει η ενεργειακή κρίση, πώς επηρεάζονται συντάξεις, τρόφιμα, καύσιμα, επενδύσεις.
• Τέλος, οι ταμπλόιντ και οι υπερ-λαϊκοί τίτλοι: On Time, Espresso, Star Press, Μακελειό, δεν συγκροτούν σταθερή πολιτική ανάλυση. Προσθέτουν θόρυβο, προσωποποίηση, συνωμοσιολογία ή υπερβολή. Δεν πρέπει να αγνοούνται, γιατί συχνά λειτουργούν ως βαρόμετρο υπόγειας δυσπιστίας. Αλλά δεν είναι εκεί που παράγεται η σοβαρή στρατηγική γραμμή της ημέρας.

Βήμα 4: Τι μας διαφεύγει

Μας διαφεύγει ότι η κυβέρνηση δεν επιχειρεί απλώς damage control. Επιχειρεί αλλαγή πεδίου μάχης. Όσο η συζήτηση μένει στο ΟΠΕΚΕΠΕ, στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, στους μετακλητούς και στο κομματικό κράτος, η άμυνα της είναι δυσχερής. Όσο μεταφέρεται στο Ορμούζ, στην ενέργεια, στη διπλωματία, στην Τουρκία και στην «ευθύνη έναντι της χώρας», το Μαξίμου ανασαίνει. Αυτό δεν είναι επικοινωνιακό τρικ μόνο. Είναι στρατηγική ανακατάληψης του κέντρου.

Μας διαφεύγει επίσης ότι το ΠΑΣΟΚ δεν έχει ακόμη κερδίσει, παρότι κερδίζει χώρο. Πολλές εφημερίδες γράφουν σαν να έχει ήδη παγιωθεί ως μοναδικός θεσμικός αντίπαλος της ΝΔ. Ναι, αυτό ισχύει κοινοβουλευτικά και μιντιακά. Αλλά κοινωνικά δεν έχει ακόμα κλειδώσει. Ο κόσμος μπορεί να χρησιμοποιεί το ΠΑΣΟΚ για να πιέσει τη ΝΔ, όχι κατ’ ανάγκην για να του παραδώσει τη χώρα.

Τέλος, μας διαφεύγει ότι ο παράγοντας Τσίπρας λειτουργεί ήδη πριν ακόμη υπάρξει κόμμα. Δεν επηρεάζει τόσο επειδή έχει μηχανή, επηρεάζει επειδή παράγει αναμονή, άρα και πάγωμα αποφάσεων σε ολόκληρη την αντιπολιτευτική γεωγραφία.

Βήμα 5: Τι προμηνύεται

• Πρώτον, προμηνύεται σκλήρυνση του διπόλου ΝΔ – ΠΑΣΟΚ. Όχι επειδή λύθηκαν τα προβλήματα του ΠΑΣΟΚ, αλλά επειδή η ΝΔ επέλεξε να του δώσει κεντρικό ρόλο αντίπαλου.
• Δεύτερον, προμηνύεται μεγαλύτερη σύγκρουση κυβέρνησης – Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας. Η στοχοποίηση προσώπων, οι αιχμές για τις δικογραφίες και η πολιτικοποίηση της θεσμικής διαδικασίας δείχνουν ότι το θέμα δεν πρόκειται να πέσει εύκολα.
• Τρίτον, προμηνύεται προεκλογική κοινωνική πολιτική με δημοσιονομικό λουρί. Δηλαδή: κάποια μέτρα, αλλά στοχευμένα· αρκετά για να αλλάξουν ατμόσφαιρα, όχι αρκετά για να αλλάξουν μοντέλο.
• Τέταρτον, προμηνύεται μόνιμο άγχος εθνικής ασφάλειας. Η υπόθεση F-35 και η ρητορική περί Τουρκίας δεν θα εξαφανιστούν. Θα επανέρχονται ως πολλαπλασιαστής πίεσης πάνω στην κυβέρνηση.
• Πέμπτον, προμηνύεται νέος γύρος αναδιάταξης στην αντιπολίτευση. Το αν θα πάρει μορφή κόμματος Τσίπρα, νέου κεντροαριστερού σχήματος ή βαθύτερης σύγκρουσης ΠΑΣΟΚ – ΣΥΡΙΖΑ – Νέας Αριστεράς, μένει ανοιχτό. Το ανοιχτό όμως δεν σημαίνει ανύπαρκτο. Σημαίνει ενεργό ρήγμα.

Το στίγμα της ημέρας

Το στίγμα της ημέρας είναι ότι η Ελλάδα διαβάζει τον εαυτό της ταυτόχρονα ως χώρα σε εξωτερική περιδίνηση και ως σύστημα σε εσωτερική δυσπιστία. Ο φιλοκυβερνητικός Τύπος λέει «κρατήστε τον κυβερνήτη». Ο αντιπολιτευτικός λέει «μην αφήνετε τον κυβερνήτη να κρύβεται πίσω από τη θύελλα». Ο πατριωτικός λέει «μην εμπιστεύεστε κανέναν εγγυητή». Ο αριστερός λέει «το πρόβλημα είναι το ίδιο το μοντέλο εξουσίας». Κάθε μπλοκ φωτίζει ένα πραγματικό κομμάτι του παζλ. Αλλά κανένα μόνο του δεν αρκεί.