Δημοκρατία: Η κάλπη, η οθόνη και ο όχλος – Άποψη 17/04

Ζούμε σε μια εποχή όπου η δημοκρατία δεν κρίνεται μόνο στις κάλπες, στη Βουλή ή στον δημόσιο διάλογο. Κρίνεται, όλο και περισσότερο, στην οθόνη. Στο πλάνο. Στο κοντινό. Στο βλέμμα που «γράφει». Στη φράση των επτά δευτερολέπτων. Η πολιτική δεν ζητά πια τόσο να πείσει όσο να αποτυπωθεί. Να παραχθεί ως εικόνα, να κυκλοφορήσει ως εντύπωση, να καταναλωθεί ως συναίσθημα. Κάπου εκεί αρχίζει η δημοκρατία της εικόνας: όχι ως θρίαμβος της συμμετοχής, αλλά ως υποκατάστατο της κρίσης.

Ο Έκο είχε καταλάβει νωρίς ότι οι κοινωνίες δεν κυβερνώνται μόνο από ιδέες, αλλά από συστήματα σημείων. Η εικόνα δεν είναι αθώα αντανάκλαση της πραγματικότητας, είναι μηχανισμός κατασκευής νοήματος. Η μαζική κουλτούρα, η σημειωτική και η λογική της υπερπραγματικότητας έδειξαν ακριβώς αυτό: ότι συχνά δεν υπερισχύει το αληθινό, αλλά το πιο πειστικά σκηνοθετημένο. Όταν η πολιτική μετατρέπεται σε ανταγωνισμό συμβόλων, τότε ο ηγέτης δεν χρειάζεται να είναι πειστικός· αρκεί να είναι αναγνωρίσιμος. Δεν χρειάζεται να έχει βάθος, αρκεί να παράγει κώδικες που διαβάζονται ακαριαία από το κοινό. Έτσι, η δημοκρατία χάνει τη βραδύτητα που απαιτεί η σκέψη και παραδίνεται στην ταχύτητα που απαιτεί το θέαμα.

Εκεί έρχεται και ο Λε Μπον, χρήσιμος όχι ως ευαγγέλιο αλλά ως προειδοποίηση. Η ψυχολογία της μάζας, παρά τις υπερβολές και τις ιστορικές της προκαταλήψεις, περιγράφει ένα μόνιμο πρόβλημα: μέσα στο πλήθος, ο άνθρωπος χάνει μέρος της ατομικής του κρίσης, γίνεται πιο δεκτικός στη μετάδοση συναισθήματος, πιο επιρρεπής στην απλούστευση, πιο εύκολος στόχος για σύμβολα, συνθήματα και εικόνες. Η μάζα δεν σκέφτεται αναλυτικά, αντιδρά μιμητικά, συναισθηματικά, σχεδόν επιδημικά. Το σημερινό feed στο facebook, στο Instagram, στο Τικ Τοκ είναι η ψηφιακή εκδοχή αυτής της μάζας. Δεν χρειάζεται πλατεία. Χρειάζεται αλγόριθμο. Δεν χρειάζεται φυσική συνάθροιση. Χρειάζεται συγχρονισμό εντυπώσεων. Και όταν αυτό γίνεται ο κεντρικός μηχανισμός πολιτικής νομιμοποίησης, τότε η δημοκρατία γέρνει επικίνδυνα προς τον στιγμιαίο παλμό και μακριά από τη συνειδητή βούληση.

Το πρόβλημα λοιπόν δεν είναι ότι η εικόνα μπήκε στην πολιτική. Αυτό ήταν αναπόφευκτο. Το πρόβλημα είναι ότι η εικόνα απέκτησε κύρος ανώτερο από το επιχείρημα. Ο πολιτικός που φαίνεται «αυθεντικός» κερδίζει ακόμη κι όταν είναι ρηχός. Ο πολιτικός που μιλά σύνθετα χάνει, γιατί η σύνθετη σκέψη δεν μοντάρεται εύκολα. Το δημόσιο αίσθημα οργανώνεται πλέον γύρω από οπτικά σοκ, ηθικούς πανικούς και τεχνητές ταυτίσεις. Η οθόνη δεν αναμεταδίδει απλώς τη δημοκρατία, την ανασχηματίζει. Την κάνει πιο νευρική, πιο ναρκισσιστική, πιο ευάλωτη στη χειραγώγηση.

Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη απάτη της εποχής: παρουσιάζεται ως «άμεση δημοκρατία» αυτό που στην πραγματικότητα είναι άμεση διέγερση. Παρουσιάζεται ως «φωνή του λαού» αυτό που συχνά είναι ο ηχητικός αντίλαλος των πιο θορυβωδών, των πιο επιθετικών, των πιο επιδέξιων στη θεατρική οικονομία του θυμού. Η εικόνα καταργεί την απόσταση, αλλά μαζί καταργεί και κάτι πολύτιμο: τον χρόνο που χρειάζεται ο πολίτης για να μη γίνει όχλος.

Η δημοκρατία, για να σταθεί όρθια, χρειάζεται θεσμούς, μεσολαβήσεις, γλώσσα ακριβή, παιδεία στην ερμηνεία. Χρειάζεται πολίτες που να διαβάζουν πίσω από το πλάνο και όχι μόνο μέσα σε αυτό. Αλλιώς δεν θα μας κυβερνούν οι ιδέες, αλλά οι γωνίες λήψης. Και τότε δεν θα έχουμε δημοκρατία της εικόνας. Θα έχουμε μια δημοκρατία που μοιάζει δημοκρατική μόνο επειδή φωτίζεται καλά.