Η χαιρεκακία δεν είναι πολιτική. Είναι κοινωνική παρακμή – Άποψη 18/04

Η ιστορία με τα δηλητηριώδη σχόλια για την περιπέτεια υγείας ενός πολιτικού προσώπου δεν είναι ένα ακόμη επεισόδιο διαδικτυακής κακοήθειας. Είναι κάτι βαθύτερο. Είναι η στιγμή που μια κοινωνία αποκαλύπτει ότι έχει αρχίσει να χάνει την ικανότητα να ξεχωρίζει τον πολιτικό αντίπαλο από τον άνθρωπο. Και όταν χαθεί αυτή η διάκριση, τότε η δημοκρατία παύει να είναι σύστημα διαφωνίας και καταντά σύστημα εξόντωσης.

Το εύκολο είναι να πει κανείς ότι φταίνε οι «κακοί άνθρωποι» ή ότι «ο κόσμος έχει αγριέψει». Το δύσκολο είναι να πει την αλήθεια: αυτή η συμπεριφορά είναι σε μεγάλο βαθμό κοινωνικά εκπαιδευμένη και τεχνολογικά ενισχυμένη. Η έρευνα δείχνει ότι στα κοινωνικά δίκτυα οι χρήστες υπερεκτιμούν συστηματικά το πόση ηθική οργή νιώθουν και εκφράζουν οι άλλοι, με αποτέλεσμα να φουσκώνει η πεποίθηση ότι η εχθρότητα είναι ο φυσιολογικός τόνος της δημόσιας ζωής. Με απλά λόγια, ο χρήστης δεν βλέπει απλώς οργή, πείθεται ότι όλοι γύρω του είναι μονίμως εξαγριωμένοι (Κωνσταντοπούλου) και άρα αισθάνεται νομιμοποιημένος να γίνει και ο ίδιος πιο βίαιος λεκτικά.

Εδώ μπαίνει ο δεύτερος παράγοντας, ο πιο κυνικός: η οικονομία της προσοχής. Το αρνητικό, το προσβλητικό, το χυδαίο, το τοξικό τραβάει περισσότερο βλέμμα από το ψύχραιμο και το μετρημένο. Μελέτη στο Nature Human Behaviour πάνω σε περίπου 105.000 παραλλαγές ειδησεογραφικών τίτλων έδειξε ότι κάθε επιπλέον αρνητική λέξη αύξανε την πιθανότητα κλικ κατά 2,3%. Δεν πρόκειται λοιπόν μόνο για ηθική κάμψη του κοινού. Πρόκειται και για ένα σύστημα που επιβραβεύει μηχανικά το πιο επιθετικό περιεχόμενο.

Άρα το πρόβλημα δεν λύνεται με ηθικολογίες. Δεν αρκεί να γράφουμε ότι «πρέπει να είμαστε πιο ανθρώπινοι». Αυτά είναι σωστά, αλλά πολιτικά αδύναμα. Αν θες να αντιμετωπίσεις τη μαζική χαιρεκακία, πρέπει να τη δεις ως πρόβλημα δημοκρατικής δημόσιας υγείας. Δηλαδή ως φαινόμενο που μεταδίδεται, ενισχύεται από το περιβάλλον, αποκτά κανονικότητα και τελικά αλλοιώνει τους όρους συνύπαρξης. Και όπως κάθε φαινόμενο δημόσιας υγείας, θέλει πρόληψη, δομική παρέμβαση και αλλαγή περιβάλλοντος.

Πρώτη προτεραιότητα είναι το σχολείο. Όχι το σχολείο της παπαγαλίας περί «σεβασμού» που δεν παράγει ούτε χαρακτήρα ούτε κρίση, αλλά ένα σχολείο που θα μαθαίνει στα παιδιά επιχειρηματολογία, έλεγχο παρόρμησης, κατανόηση της διαδικασίας χειραγώγησης τους, ψηφιακή παιδεία και πρακτική στη διαφωνία χωρίς αποανθρωποποίηση. Τα δεδομένα εδώ είναι καθαρά. Πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 90 μελετών σε πάνω από 20.000 μαθητές έδειξε ότι τα προγράμματα κοινωνικής και συναισθηματικής μάθησης βελτιώνουν τις κοινωνικές δεξιότητες, τη συμπεριφορά, την αίσθηση ασφάλειας και το σχολικό κλίμα. Δεν είναι πολυτέλεια. Είναι υποδομή δημοκρατίας.

Δεύτερη προτεραιότητα είναι οι ίδιες οι πλατφόρμες. Το κράτος δεν πρέπει να γίνει λογοκριτής της γνώμης, αλλά οφείλει να γίνει ρυθμιστής του συστημικού κινδύνου. Η ευρωπαϊκή λογική του Digital Services Act κινείται ακριβώς προς τα εκεί: οι πολύ μεγάλες πλατφόρμες υποχρεούνται να αξιολογούν και να μετριάζουν κινδύνους που πηγάζουν από τον σχεδιασμό και τα αλγοριθμικά τους συστήματα, ενώ το γενικό πλαίσιο στοχεύει σε ασφαλέστερο και πιο αξιόπιστο online περιβάλλον. Αυτό είναι το σωστό πεδίο μάχης: όχι τι σκέφτεται ο πολίτης, αλλά πώς ένα σύστημα πολλαπλασιάζει την επιθετικότητα και τη μετατρέπει σε κανόνα.

Τρίτη προτεραιότητα είναι η πολιτική τάξη και τα μέσα ενημέρωσης. Εδώ βρίσκεται και η μεγαλύτερη υποκρισία. Δεν μπορεί η κορυφή να μιλά με υπαινιγμούς, διαρκή δαιμονοποίηση και μόνιμη ηθική καταδίκη του αντιπάλου και μετά να σοκάρεται όταν η βάση περνά από τον υπαινιγμό στην κατάρα. Όταν το πολιτικό σύστημα μεταχειρίζεται τον αντίπαλο σαν εχθρό του έθνους, σαν απόβλητο ή σαν μόνιμο ύποπτο, αργά ή γρήγορα η κοινωνία παύει να του αναγνωρίζει ακόμη και το δικαίωμα στην ανθρώπινη αδυναμία. Η αρρώστια του δεν προκαλεί συμπόνοια αλλά χαιρεκακία. Ο πόνος του δεν αντιμετωπίζεται ως ανθρώπινο γεγονός αλλά ως «πολιτική δικαιοσύνη». Αυτό δεν είναι απλώς χυδαιότητα. Είναι εκφασισμός του καθημερινού ήθους.

Τέταρτη προτεραιότητα είναι η ανασυγκρότηση των κοινοτήτων. Ο OECD επισημαίνει ότι η πολιτειακή εκπαίδευση και η ουσιαστική συμμετοχή λειτουργούν ως μοχλοί για πιο συμπεριληπτικές κοινωνίες και μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή. Με απλά λόγια, πολίτες που μαθαίνουν να συμμετέχουν, να συνεργάζονται και να έχουν αίσθηση φωνής μέσα στο σύστημα είναι λιγότερο ευάλωτοι στις μανίες του όχλου. Όποιος δεν ανήκει πουθενά, ανήκει εύκολα στον ψηφιακό όχλο. Όποιος δεν έχει μάθει να συνυπάρχει σε πραγματικές κοινότητες, καταλήγει να εκτονώνεται σε εικονικές φυλές μίσους.

Το πιο κρίσιμο, όμως, είναι άλλο. Μια δημοκρατία δεν σώζεται όταν εμφανιστεί ένας καλύτερος ηγέτης. Σώζεται όταν παράγει πολίτες που δεν εξαρτούν τον ηθικό τους πυρήνα από τον εκάστοτε ηγέτη. Πολίτες που μπορούν να αντιπαρατεθούν χωρίς να απανθρωποποιούν. Να οργιστούν χωρίς να εκχυδαΐζονται. Να απορρίψουν μια πολιτική χωρίς να πανηγυρίζουν για τον πόνο ενός ανθρώπου.

Αν δεν χτιστεί αυτό το υπόστρωμα, θα συνεχίσουμε να παριστάνουμε τους έκπληκτους κάθε φορά που η κοινωνία βγάζει δηλητήριο. Ενώ η αλήθεια θα είναι πιο απλή και πιο άβολη: το δηλητήριο δεν έπεσε από τον ουρανό. Το καλλιεργήσαμε, το επιβραβεύσαμε και στο τέλος το βαφτίσαμε πολιτική.