Όταν η Ιστορία δεν υπακούει στην αφήγηση Τσίπρα.. γίνεται πεισματάρα – Επιστολή σε ΣΚΑΪ 03/05

Η επιστολή του Αλέξη Τσίπρα προς τους δημιουργούς του ντοκιμαντέρ για το 2015 δεν είναι μια απλή άρνηση συμμετοχής. Είναι μια πολιτική πράξη. Και μάλιστα μια πράξη με διπλή στόχευση: αφενός να απονομιμοποιήσει εκ των προτέρων το εγχείρημα, αφετέρου να ξανατοποθετήσει τον ίδιο στη θέση του θύματος μιας οργανωμένης επιχείρησης ηθικής εξόντωσης.

Το επιχείρημα είναι καθαρό: «Δεν έρχομαι, γιατί δεν θέλω να νομιμοποιήσω τη συκοφαντία». Επικοινωνιακά, είναι δυνατό. Μετατρέπει την απουσία σε στάση αξιοπρέπειας. Δεν εμφανίζεται ως φυγή από τις ερωτήσεις, αλλά ως άρνηση συμμετοχής σε ένα παιχνίδι που θεωρεί ήδη στημένο. Έξυπνο. Πολιτικά χρήσιμο. Αλλά όχι επαρκές.

Διότι το 2015 δεν είναι μια προσωπική διαφορά του Τσίπρα με δύο συγγραφείς, ούτε μια υποσημείωση για το Μακεδονικό και τις συντάξεις. Είναι το έτος κατά το οποίο η χώρα έφτασε στο όριο, οι τράπεζες έκλεισαν, το δημοψήφισμα έγινε εργαλείο διαπραγμάτευσης και μετά ακυρώθηκε πολιτικά, και η ριζοσπαστική υπόσχεση της Αριστεράς μετατράπηκε σε τρίτο μνημόνιο. Αυτά δεν σβήνονται με μια επιστολή. Ούτε απαντώνται με ρητορική περί «δολοφονίας χαρακτήρα».

Ο Τσίπρας έχει δίκιο να αντιδρά όταν θεωρεί ότι του αποδίδονται συναλλαγές χωρίς επαρκή τεκμηρίωση. Κανένας δημόσιος άνθρωπος δεν οφείλει να αποδέχεται αδιαμαρτύρητα την πολιτική του διαπόμπευση. Όμως ένας πρώην πρωθυπουργός δεν κρίνεται μόνο από το αν αδικήθηκε. Κρίνεται και από το αν έχει το θάρρος να σταθεί απέναντι στο δυσκολότερο κεφάλαιο της διακυβέρνησής του και να το αφηγηθεί πλήρως, με κόστος, με αντιφάσεις, με απαντήσεις.

Εδώ βρίσκεται το κενό. Ο Τσίπρας επιλέγει το σημείο στο οποίο νιώθει ισχυρός ηθικά και αποφεύγει το ευρύτερο πεδίο όπου η Ιστορία γίνεται πιο σκληρή. Καταγγέλλει τους αφηγητές, αλλά δεν προσφέρει ολοκληρωμένη δική του αφήγηση. Και στην πολιτική, όποιος αφήνει κενό, το γεμίζουν οι αντίπαλοί του.

Το φινάλε περί «πεισματάρας Ιστορίας» είναι ωραίο. Σχεδόν λογοτεχνικό. Αλλά η Ιστορία δεν δικαιώνει όσους την επικαλούνται. Δικαιώνει όσους αντέχουν να την κοιτάξουν κατάματα. Και το 2015 ακόμη περιμένει από τον βασικό του πρωταγωνιστή κάτι περισσότερο από μια οργισμένη άρνηση: μια πλήρη, ψύχραιμη και ανελέητη απολογία ενώπιον των γεγονότων.

Αναλυτικά η απάντηση Τσίπρα

Η απάντηση Τσίπρα δεν είναι απλώς μια άρνηση συμμετοχής σε ντοκιμαντέρ. Είναι πολιτική αντεπίθεση, προληπτική απονομιμοποίηση του αφηγήματος και προσπάθεια ελέγχου της ιστορικής μνήμης του 2015. Το ντοκιμαντέρ του ΣΚΑΪ «Στο Χιλιοστό» παρουσιάστηκε ως παραγωγή βασισμένη στο βιβλίο Η Τελευταία Μπλόφα και ως δημοσιογραφική έρευνα για την κρίση του 2015 και την πορεία της χώρας στο όριο εξόδου από την Ευρωζώνη. Ο Τσίπρας απαντά δημοσιοποιώντας επιστολή άρνησης, στην οποία μετατρέπει την πρόσκληση σε αφορμή πολιτικής καταγγελίας.

1. Δεν λέει «δεν συμμετέχω», λέει «δεν νομιμοποιώ»

Η βασική λέξη είναι το «νομιμοποιήσω». Με αυτήν ο Τσίπρας μεταφέρει το θέμα από το επίπεδο της δημοσιογραφικής συμμετοχής στο επίπεδο της ηθικής συνενοχής. Δεν λέει: «Δεν εμπιστεύομαι την παραγωγή». Λέει ουσιαστικά: «Αν εμφανιστώ, σας δίνω κύρος».

Αυτό είναι έξυπνο επικοινωνιακά. Στήνει τη μη συμμετοχή όχι ως φυγή από την αντιπαράθεση, αλλά ως άρνηση συμμετοχής σε στημένη δίκη. Άρα προλαβαίνει την κατηγορία «φοβάται να απαντήσει» και την αντιστρέφει: «Δεν απολογούμαι σε όσους έχουν ήδη αποφασίσει να με καταδικάσουν».

Το αδύναμο σημείο; Όταν κάποιος πρωταγωνιστής της Ιστορίας αρνείται να μιλήσει, αφήνει το πεδίο στους άλλους. Για έναν πρώην πρωθυπουργό που θέλει να ξαναγράψει ή να υπερασπιστεί το 2015, η απουσία είναι πολιτικά βολική αλλά ιστορικά επικίνδυνη.

2. Επιλέγει ένα συγκεκριμένο σημείο για να αποφύγει όλο το 2015

Η επιστολή δεν μπαίνει συνολικά στη διαπραγμάτευση του 2015, στο δημοψήφισμα, στα capital controls, στο τρίτο μνημόνιο, στο Plan B ή στη σχέση Τσίπρα–Βαρουφάκη. Αντιθέτως, εστιάζει σε ένα πολύ συγκεκριμένο ζήτημα: τον ισχυρισμό περί «ανταλλαγής» του Μακεδονικού με τη μη περικοπή των συντάξεων.

Αυτό είναι η πιο κρίσιμη τεχνική του κειμένου: συρρικνώνει το πεδίο της μάχης. Αντί να απαντήσει στο συνολικό ερώτημα «τι συνέβη το 2015;», απαντά στο ερώτημα «με συκοφάντησαν για μια άθλια συναλλαγή;». Έτσι μετατρέπει ένα δύσκολο ιστορικό κεφάλαιο σε προσωπική υπόθεση ηθικής αποκατάστασης.

Πολιτικά, είναι έξυπνο. Ιστορικά, είναι ελλιπές. Διότι το 2015 δεν μπορεί να εξαντληθεί σε έναν ισχυρισμό, όσο σοβαρός κι αν είναι.

3. Η γλώσσα είναι πολεμική, όχι αποδεικτική

Οι λέξεις που χρησιμοποιεί είναι φορτισμένες: «δολοφονία χαρακτήρα», «ανήθικη κατασκευή», «αθλιότητα», «συκοφαντία», «διαστρέβλωση». Αυτό δεν είναι ψύχραιμη διάψευση. Είναι κατηγορητήριο.

Η δύναμή του βρίσκεται στο συναίσθημα. Ο αναγνώστης που ήδη πιστεύει ότι ο Τσίπρας στοχοποιήθηκε από συγκεκριμένα media θα νιώσει δικαίωση. Ο αναγνώστης που τον θεωρεί υπεύθυνο για το 2015 θα δει υπεκφυγή. Ο αναποφάσιστος πιθανότατα θα κρατήσει κάτι πιο απλό: ο Τσίπρας δεν πήγε να απαντήσει.

Το πρόβλημα είναι ότι η επιστολή καταγγέλλει την έλλειψη αποδείξεων, αλλά δεν παρουσιάζει δικό της πλήρες τεκμηριωτικό αντίβαρο. Η διάψευση έχει πολιτική ένταση, όχι ιστορική πληρότητα.

4. Χτυπά τις συγγραφείς μέσω της πολιτικής χρήσης του βιβλίου

Ο Τσίπρας δεν περιορίζεται να πει ότι οι συγγραφείς έκαναν λάθος. Τις κατηγορεί ότι γνώριζαν τη διαστρέβλωση και ότι, επειδή ο Κυριάκος Μητσοτάκης χρησιμοποίησε τον ισχυρισμό στη Βουλή και σε συνεντεύξεις, όφειλαν να αποκαταστήσουν την αλήθεια.

Εδώ υπάρχει ένα λογικό άλμα. Το ότι ένας πολιτικός αντίπαλος χρησιμοποίησε ένα δημοσιογραφικό εύρημα δεν αποδεικνύει αυτομάτως ούτε ότι το εύρημα είναι ψευδές ούτε ότι οι συγγραφείς είχαν πρόθεση πολιτικής βλάβης. Αποδεικνύει, όμως, κάτι άλλο: ότι το βιβλίο απέκτησε πολιτική λειτουργία. Έγινε εργαλείο αντι-Τσίπρα αφήγησης.

Άρα ο Τσίπρας χτυπά όχι μόνο την ακρίβεια του βιβλίου, αλλά και την πολιτική του διαδρομή μέσα στον δημόσιο λόγο.

5. Προληπτική απονομιμοποίηση του ντοκιμαντέρ

Η φράση «δεν μου δίνετε κανένα λόγο να εμπιστευτώ… ότι θα έχετε αντικειμενική προσέγγιση» λειτουργεί σαν προειδοποιητική ετικέτα πάνω στο ντοκιμαντέρ πριν αυτό παιχτεί. Δεν περιμένει να το δει. Το εντάσσει ήδη σε ένα σχήμα: βιβλίο, που είναι: πολιτική συκοφαντία, στον ΣΚΑΪ, που κάνει: αναπαραγωγή αντι-Τσίπρα αφήγησης.

Αυτό είναι καθαρή στρατηγική damage control. Δημιουργεί στους δικούς του ακροατές ένα φίλτρο πρόσληψης: «Ό,τι δείτε, να ξέρετε από πριν ότι είναι μέρος μιας παλιάς κατασκευής».

6. Το φινάλε με την Ιστορία είναι ρητορικά ισχυρό, αλλά πολιτικά αμυντικό

Το κλείσιμο, «η ιστορία… είναι πεισματάρα», «καμιά νίκη δεν είναι παντοτινή», είναι γραμμένο για να μεταφέρει τον Τσίπρα από τη θέση του εγκαλούμενου στη θέση του ιστορικά δικαιωμένου ηττημένου. Είναι το σχήμα: σήμερα έχουν τα μέσα, αύριο θα φανεί η αλήθεια.

Δουλεύει ως πολιτικό σύνθημα. Δεν δουλεύει πλήρως ως απάντηση στα πραγματικά ερωτήματα του 2015. Γιατί η Ιστορία μπορεί να είναι πεισματάρα, αλλά πεισματάρικα είναι και τα γεγονότα: κλειστές τράπεζες, δημοψήφισμα, τρίτο μνημόνιο, πολιτική μετάλλαξη του ΣΥΡΙΖΑ από αντιμνημονιακή δύναμη σε διαχειριστή μνημονίου.

Το δια ταύτα

Η απάντηση Τσίπρα είναι καλή πολιτική άμυνα, αλλά ανεπαρκής ιστορική απάντηση. Πετυχαίνει να επανασυσπειρώσει το δικό του ακροατήριο, να στιγματίσει το ντοκιμαντέρ πριν προβληθεί και να παρουσιάσει τη μη συμμετοχή του ως πράξη αξιοπρέπειας. Παρότι δείχνει ο ίδιος ως ρίψασπις με τη απουσία του από το ντοκιμαντέρ. Όμως έχει και έβα σοβαρό έλλειμμα: δεν μπαίνει στην ουσία του 2015. Δεν αντιπαραθέτει ολοκληρωμένο δικό του χρονικό. Δεν ανοίγει τα δύσκολα κεφάλαια. Επιλέγει το σημείο όπου νιώθει ηθικά ισχυρότερος και αφήνει τα υπόλοιπα στη σκιά.

Με απλά λόγια: ο Τσίπρας δεν απαντά στο 2015. Απαντά στο πώς θέλει να μη χρησιμοποιηθεί το 2015 εναντίον του. Αυτό είναι πολιτικά κατανοητό. Αλλά για έναν ηγέτη που θέλει να επιστρέψει ως φορέας αλήθειας, δεν φτάνει. Χρειάζεται όχι μόνο να καταγγείλει τους αφηγητές της άλλης πλευράς, αλλά να αντέξει και τη βάσανο της δικής του πλήρους αφήγησης σε δημόσιου κριτές της ιστορίας που δεν είναι υπάλλοι του.