Εθνική στρατηγική ή κομματική πατριδοκαπηλία απέναντι στην Τουρκία; Άποψη 24/05

Η Ελλάδα δεν είναι ανοχύρωτη. Δεν είναι ούτε αφελής όπως λένε οι επαγγελματίες της εθνικής υστερίας. Έχει αμυντική αναβάθμιση, ισχυρές συμμαχίες, καλύτερη διεθνή εικόνα από την Τουρκία, νομικό πλεονέκτημα και ευρωπαϊκά εργαλεία. Όμως άλλο πράγμα έχεις εργαλεία και άλλο πράγμα έχεις εθνική στρατηγική.

Σήμερα η Ελλάδα έχει κομμάτια στρατηγικής: διεθνές δίκαιο, αποτροπή, συμμαχίες, διάλογο, ευρωπαϊκή αιρεσιμότητα. Δεν έχει όμως ακόμη ενιαίο εθνικό δόγμα με σαφή ιεράρχηση απειλών, χρονοδιάγραμμα κινήσεων, κόκκινες γραμμές, μηχανισμό διακομματικής ενημέρωσης, πολιτική για Κύπρο-Αιγαίο-Ανατολική Μεσόγειο ως ενιαίο χώρο, και σχέδιο απάντησης στη θεσμοποίηση της Γαλάζιας Πατρίδας.

Η κυβέρνηση είναι σοβαρότερη από τους επικριτές της, αλλά πιο αργή και πιο επικοινωνιακή από όσο απαιτεί η συγκυρία. Το ΠΑΣΟΚ και ο Τσίπρας καταθέτουν σοβαρές ιδέες, αλλά πρέπει να τις κάνουν μηχανισμό. Ο ΣΥΡΙΖΑ παραμένει θεσμικός αλλά όχι αρκετά στρατηγικός. Η Ελληνική Λύση φωνάζει σωστά τον κίνδυνο, αλλά πουλά εύκολες λύσεις σε δύσκολα προβλήματα. Η Καρυστιανού εκφράζει θυμό, όχι ακόμη εξωτερική πολιτική.

Η Ελλάδα δεν έχει σήμερα ολοκληρωμένη εθνική στρατηγική απέναντι στον τουρκικό θεσμικό αναθεωρητισμό. Έχει εθνική γραμμή, ισχυρά επιμέρους εργαλεία και κατά περιόδους σωστή διαχείριση. Αλλά ακόμη διαχειρίζεται δηλώσεις, επεισόδια και πολιτικές εντυπώσεις περισσότερο απ’ όσο χτίζει ένα δεσμευτικό, διακομματικό και πολυετές δόγμα. Και απέναντι σε μια Τουρκία που μετατρέπει τη διεκδίκηση σε θεσμό, αυτό είναι επικίνδυνα λίγο.

Τι σημαίνει σήμερα ο τουρκικός θεσμικός αναθεωρητισμός

Ο τουρκικός αναθεωρητισμός δεν είναι πια μόνο οι γνωστές φράσεις «θα έρθουμε νύχτα» ή οι χάρτες στα τηλεοπτικά πάνελ. Είναι κάτι σοβαρότερο: η συστηματική προσπάθεια της Άγκυρας να μετατρέψει αμφισβητήσεις σε κανονικότητα. Το τουρκικό ΥΠΕΞ δεν μιλά απλώς για διαφορά υφαλοκρηπίδας, καταγράφει πλέγμα ζητημάτων στο Αιγαίο, από αποστρατιωτικοποίηση νησιών μέχρι FIR, εναέριο χώρο, χωρικά ύδατα και «αμφισβητούμενους σχηματισμούς».

Η «Γαλάζια Πατρίδα» είναι η ιδεολογική ομπρέλα αυτής της μετάβασης. Δεν είναι πια περιθωριακό δόγμα ναυάρχων. Έχει γίνει κρατική γλώσσα, εκπαιδευτική αφήγηση, στρατιωτική κουλτούρα και τώρα επιχειρείται να γίνει και νόμος. Τουρκικές και διεθνείς αναλύσεις περιγράφουν την πρωτοβουλία για νόμο ως προσπάθεια θεσμοποίησης θαλάσσιων αξιώσεων, περιλαμβανομένων ζωνών που τέμνονται με ελληνικά και κυπριακά δικαιώματα.

Με απλά λόγια: η Τουρκία προσπαθεί να κάνει το παράνομο πολιτικά συζητήσιμο και το πολιτικά συζητήσιμο διπλωματικά διαπραγματεύσιμο. Αυτό είναι το κέντρο του προβλήματος.

Η κυβερνητική γραμμή: στρατηγική, αντοχές, κενά

Η κυβερνητική γραμμή έχει τρεις άξονες:

• πρώτον, μόνο μία νομικά αναγνωρίσιμη διαφορά με την Τουρκία, η οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ,
• δεύτερον, διάλογος χωρίς παραχώρηση κυριαρχίας,
• τρίτον, ενίσχυση αποτροπής μέσω εξοπλισμών, συμμαχιών και ευρωπαϊκής άμυνας.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει επαναλάβει ότι αν η Τουρκία βάζει άλλα ζητήματα στο τραπέζι, η προσέγγιση δυσκολεύει δραματικά, ενώ ο Γιώργος Γεραπετρίτης προβάλλει τη λογική της προληπτικής διπλωματίας και των «ήρεμων νερών» χωρίς αφέλεια.

Το δυνατό σημείο της κυβέρνησης είναι ότι έχει υλικό υπόβαθρο: αμυντικές δαπάνες, Rafale, Belharra, F-35, συνεργασίες με Γαλλία, ΗΠΑ, Ισραήλ, Κύπρο, και πρόγραμμα μακράς αμυντικής αναβάθμισης. Η Ελλάδα έχει επίσης επιχειρήσει να συνδέσει την τουρκική συμμετοχή σε ευρωπαϊκά αμυντικά σχήματα με την άρση του casus belli και με σεβασμό σε κράτη-μέλη της ΕΕ.

Το αδύνατο σημείο είναι ότι η κυβέρνηση συχνά παρουσιάζει τη σταθερότητα ως στρατηγική αυτάρκεια. Δεν είναι. Τα «ήρεμα νερά» είναι χρήσιμα αν αγοράζουν χρόνο για αποτροπή, όχι αν γίνονται πολιτικό υπνωτικό. Η Άγκυρα μπορεί να μη στέλνει κάθε μέρα αεροσκάφη πάνω από το Αιγαίο, αλλά θεσμοποιεί διεκδικήσεις. Εκεί η ελληνική απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο «δεν παράγει έννομα αποτελέσματα». Διότι ο αναθεωρητισμός δεν παράγει πρώτα έννομα αποτελέσματα, παράγει πολιτικό έδαφος.

Η κυβέρνηση έχει στρατηγικά εργαλεία, αλλά δεν έχει παρουσιάσει πειστικά ένα εθνικό δόγμα με σαφή εναύσματα: τι κάνουμε αν η Τουρκία νομοθετήσει τη Γαλάζια Πατρίδα; τι κάνουμε αν μπλοκάρει ενεργειακό έργο; τι κάνουμε αν επαναφέρει γκρίζες ζώνες στο πεδίο; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι κάθε φορά ad hoc.

ΠΑΣΟΚ: θέση, βάθος, αντιφάσεις, πολιτική αξία

Το ΠΑΣΟΚ κινείται στην πιο ενδιαφέρουσα αντιπολιτευτική περιοχή. Δεν περιορίζεται στο «η κυβέρνηση αργεί» ή «ο Μητσοτάκης υποχωρεί». Ο Νίκος Ανδρουλάκης συνδέει τη Γαλάζια Πατρίδα με την ανάγκη ευρωπαϊκής απάντησης, κοινής εξωτερικής πολιτικής, ευρωπαϊκής άμυνας και νέας σχέσης ΕΕ-Τουρκίας. Η πρότασή του για «νέο Ελσίνκι», δηλαδή για ένα πλαίσιο κινήτρων και κυρώσεων γύρω από την τελωνειακή ένωση και την ευρωπαϊκή πορεία της Τουρκίας, έχει πολιτική λογική.

Το ΠΑΣΟΚ αντιλαμβάνεται την Τουρκία ως μακροχρόνιο αναθεωρητικό δρων, όχι ως συγκυριακό ενοχλητικό γείτονα. Η αξία του είναι ότι επιχειρεί να επαναφέρει την εξωτερική πολιτική από το επίπεδο της αντίδρασης στο επίπεδο της αρχιτεκτονικής. Εκεί έχει ιστορικό πλεονέκτημα, λόγω της παράδοσης του Ελσίνκι.

Η αντίφαση είναι ότι το «νέο Ελσίνκι» μπορεί εύκολα να γίνει ωραίο σύνθημα αν δεν απαντήσει σε πέντε πρακτικά ερωτήματα:

• ποια ακριβώς ανταλλάγματα δίνει η ΕΕ;
• ποια είναι τα ορόσημα συμμόρφωσης της Τουρκίας;
• πώς αντιμετωπίζεται το casus belli;
• πώς εντάσσεται η Κύπρος;
• ποιος μηχανισμός κυρώσεων ενεργοποιείται αν η Άγκυρα παραβιάσει το πλαίσιο;

Το ΠΑΣΟΚ συμβάλλει στον εθνικό διάλογο περισσότερο από όσο ψηφοθηρεί. Όμως χρειάζεται λιγότερη καταγγελία καθυστέρησης και περισσότερη τεχνική αποτύπωση στρατηγικής.

ΣΥΡΙΖΑ: θέση, βάθος, αντιφάσεις, πολιτική αξία

Ο ΣΥΡΙΖΑ κινείται στην κλασική θεσμική γραμμή: διεθνές δίκαιο, κόκκινες γραμμές, επανέναρξη διαλόγου, διερευνητικές, Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, και τελικός ορίζοντας η Χάγη για υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ. Στις επίσημες θέσεις του, τονίζει ότι ο διάλογος πρέπει να γίνεται με σεβασμό στην εδαφική ακεραιότητα και στο δικαίωμα άμυνας των νησιών.

Η θετική πλευρά είναι ότι ο ΣΥΡΙΖΑ δεν διολισθαίνει εύκολα σε εθνικιστική ρητορεία. Έχει γλώσσα θεσμική, ευρωπαϊκή και νομική. Αντιδρά επίσης στις τουρκικές θεωρίες περί γκρίζων ζωνών και στην προσπάθεια της Άγκυρας να εργαλειοποιήσει τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό.

Η αδυναμία είναι ότι η γραμμή του μοιάζει συχνά με «διαδικασία επίλυσης» χωρίς επαρκή στρατηγική ισχύος. Η Χάγη δεν είναι στρατηγική από μόνη της. Είναι πιθανός μηχανισμός επίλυσης, εφόσον προηγηθεί πολιτική και νομική προετοιμασία, συμμαχική θωράκιση και κοινό συνυποσχετικό με πολύ στενό αντικείμενο. Αν ο αντίπαλος προσπαθεί να βάλει δέκα ζητήματα στο τραπέζι, δεν αρκεί να λες «πάμε στη Χάγη», πρέπει να εξηγείς πώς εμποδίζεις τη διεύρυνση της ατζέντας.

Ο ΣΥΡΙΖΑ είναι θεσμικά σοβαρός αλλά στρατηγικά ημιτελής. Δεν κάνει χοντρό λαϊκισμό, αλλά δεν παράγει και επαρκές δόγμα ισχύος.

Ελληνική Λύση: πατριωτική ρητορική ή στρατηγική πρόταση;

Η Ελληνική Λύση έχει το πλεονέκτημα της καθαρής απεικονιστικής γλώσσας: βλέπει την Τουρκία ως απειλή, όχι ως παρεξήγηση. Ζητά ανακήρυξη ΑΟΖ, επέκταση χωρικών υδάτων στα 12 ν.μ., μπλοκάρισμα ευρωπαϊκών αποφάσεων υπέρ της Τουρκίας, ακόμη και εμπάργκο. Επιτίθεται επίσης στην κυβέρνηση κατηγορώντας την ότι οδηγείται σε «συνδιαχείριση» ή ότι περιμένει από τους Ευρωπαίους να λύσουν το πρόβλημα.

Υπάρχει εδώ ένα σοβαρό στοιχείο: η Τουρκία όντως καταλαβαίνει περισσότερο την ισχύ και το κόστος παρά τις ευχές καλής γειτονίας. Η πίεση που ασκεί η Ελληνική Λύση υποχρεώνει το πολιτικό σύστημα να μην κοιμάται μέσα στη γλώσσα της εξομάλυνσης.

Αλλά η σοβαρή στρατηγική δεν είναι απλώς «κάνε τώρα 12 μίλια». Η επέκταση χωρικών υδάτων είναι νόμιμο δικαίωμα της Ελλάδας, αλλά έχει επιχειρησιακές, διπλωματικές και στρατιωτικές συνέπειες. Χρειάζεται επιλογή χρόνου, πεδίου, συμμαχικής προετοιμασίας και διαχείρισης κλιμάκωσης. Το να παρουσιάζεται ως μία απλή πράξη που λύνει τα πάντα είναι πολιτική ευκολία.

Η Ελληνική Λύση είναι χρήσιμη ως σειρήνα κινδύνου, αλλά όχι ως πυξίδα κράτους. Έχει πατριωτικό ένστικτο, όχι ολοκληρωμένη στρατηγική.

Τσίπρας: ώριμη μετα-κομματική στρατηγική ή επιστροφή με παλιά εργαλεία;

Ο Αλέξης Τσίπρας, έξω από τον στενό μηχανισμό του ΣΥΡΙΖΑ, έχει επιχειρήσει να εμφανιστεί ως πιο ώριμος στρατηγικός πόλος. Η γραμμή του συνδυάζει πίεση και εμπλοκή: ευρωτουρκικό πλαίσιο, τελωνειακή ένωση υπό όρους, σύνδεση με Χάγη για υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ, Κύπρο, Ανατολική Μεσόγειο και ανάγκη η Ελλάδα να ανακτήσει «στρατηγική πυξίδα».

Αυτό είναι πιο σοβαρό από τη συνηθισμένη αντιπολιτευτική γκρίνια. Αναγνωρίζει ότι η Τουρκία δεν αντιμετωπίζεται ούτε με ευχές ούτε με εθνικά ξεσπάσματα. Θέλει πλαίσιο, πίεση, διαπραγμάτευση και διεθνή ενσωμάτωση του προβλήματος.

Η μεγάλη αντίφαση είναι πολιτική: ο Τσίπρας υπήρξε πρωθυπουργός. Άρα δεν μπορεί να μιλά σαν εξωτερικός παρατηρητής. Αν αυτή είναι η σωστή στρατηγική, γιατί δεν απέκτησε τότε θεσμικό βάθος; Γιατί δεν έγινε εθνικό συμβόλαιο; Γιατί η Χάγη έμεινε γενική ιδέα και όχι προετοιμασμένο σχέδιο;

Ο Τσίπρας καταθέτει την πιο σοβαρή εναλλακτική αντιπολιτευτική αρχιτεκτονική, αλλά ακόμη μοιάζει περισσότερο με ώριμο άρθρο γνώμης παρά με πλήρες κρατικό σχέδιο επιστροφής στην εξουσία.

Καρυστιανού / νέο αντισυστημικό ρεύμα: θέση εξωτερικής πολιτικής ή μόνο θυμικό;

Η Μαρία Καρυστιανού και το κίνημα «Ελπίδα για τη Δημοκρατία» έχουν προκύψει από άλλο πολιτικό υπόστρωμα: δικαιοσύνη, Τέμπη, θεσμική δυσπιστία, αντισυστημικό ρεύμα. Η ιδρυτική γλώσσα του κινήματος είναι κυρίως ηθική και δημοκρατική, όχι γεωπολιτική. Ταυτόχρονα, η ίδια έχει κάνει δημόσιες παρεμβάσεις στα ελληνοτουρκικά με έντονη γλώσσα περί εθνικής κυριαρχίας και «εθνικής προδοσίας» σε περίπτωση παραχώρησης κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Το πρόβλημα είναι απλό: το θυμικό δεν είναι εξωτερική πολιτική. Η φράση «δεν παραχωρούμε τίποτα» είναι αναγκαία ως αρχή, αλλά ανεπαρκής ως στρατηγική. Θέση εξωτερικής πολιτικής σημαίνει να απαντάς: Χάγη ή όχι; 12 ν.μ. πού και πότε; ΑΟΖ με ποια σειρά; Κυπριακό πώς; ΝΑΤΟ πώς; ΕΕ πώς; Τουρκολιβυκό πώς; μεταναστευτικό πώς; εξοπλισμοί με ποιο κόστος;

Σήμερα το ρεύμα Καρυστιανού δεν έχει στρατηγική για την Τουρκία. Έχει αντισυστημική ενέργεια. Αυτό μπορεί να γίνει πολιτική δύναμη, αλλά αν μείνει μόνο σε καταγγελία, θα είναι πατριωτικό συναίσθημα χωρίς κρατική επάρκεια.