Ο πατριωτισμός ως γλώσσα εξουσίας: 2,5 χρόνια Σαμαράς, 7 χρόνια Μητσοτάκης

Η φράση «ο πατριωτισμός ενώνει, δεν διαιρεί» δεν είναι μια αθώα διατύπωση αρχών. Όταν την εκφέρει ο Αντώνης Σαμαράς, κουβαλάει ιστορία, συγκρούσεις, ρήξεις και κυρίως έναν συγκεκριμένο τρόπο άσκησης πολιτικής. Δεν είναι δήλωση συναίνεσης, είναι δήλωση ιδιοκτησίας. Μια προσπάθεια να ξαναοριστεί ποιος έχει το δικαίωμα να μιλά εξ ονόματος του «πατριωτικού λόγου».

Ο Σαμαράς υπήρξε από τους πολιτικούς που χρησιμοποίησαν τον πατριωτισμό ως διαχωριστική γραμμή. Το Μακεδονικό στις αρχές της δεκαετίας του ’90 δεν ήταν απλώς μια εθνική διαφωνία, ήταν η στιγμή που ο πατριωτισμός μετατράπηκε σε εσωτερικό όπλο, ικανό να ρίξει κυβερνήσεις και να αναδιατάξει στρατόπεδα. Εκεί θεμελιώθηκε μια πολιτική ταυτότητα που έλεγε καθαρά: «υπάρχουν οι πατριώτες και οι άλλοι». Δεν επρόκειτο για υπερβολή της στιγμής, αλλά για στρατηγική.

Το ίδιο μοτίβο επανήλθε, με πιο θεσμικό μανδύα, την περίοδο 2012–2015. Ως πρωθυπουργός, ο Σαμαράς συνέδεσε τον πατριωτισμό με τη σωτηρία της χώρας από την έξοδο από το ευρώ. Ο «υπεύθυνος πατριωτισμός» τότε δεν ήταν ενωτικός, ήταν πειθαρχικός. Όποιος αμφισβητούσε τη γραμμή, όποιος μιλούσε για κοινωνικό κόστος ή εναλλακτικές, τοποθετούνταν αυτομάτως εκτός εθνικού πλαισίου. Ο πατριωτισμός λειτουργούσε ως φίλτρο νομιμοποίησης της πολιτικής.

Ακόμη πιο καθαρή ήταν η στάση του στο Μακεδονικό το 2018–2019. Η Συμφωνία των Πρεσπών αντιμετωπίστηκε όχι απλώς ως λάθος, αλλά ως εθνική υποχώρηση. Ο πατριωτισμός ξαναβρήκε τον συγκρουσιακό του χαρακτήρα: διαδηλώσεις, υψηλοί τόνοι, απόλυτη γλώσσα. Εκεί δεν υπήρχε χώρος για «ενότητα». Υπήρχε μόνο η διάκριση ανάμεσα σε όσους «αντέχουν το βάρος της Ιστορίας» και σε όσους, κατά τον λόγο της εποχής, δεν το αντέχουν.

Και κάπου εδώ έρχεται το σήμερα. Ο ίδιος πολιτικός, με το ίδιο βιογραφικό, δηλώνει ότι ο πατριωτισμός δεν διαιρεί. Δεν πρόκειται για αυτοκριτική. Δεν ακούσαμε ποτέ μια φράση του τύπου «υπερβάλαμε», «οξύνθηκαν τα πράγματα», «χρησιμοποιήθηκε λάθος». Πρόκειται για μετατόπιση ρόλου: από πρωταγωνιστής της σύγκρουσης σε θεματοφύλακας της έννοιας.

Σε αυτό το σημείο η σύγκριση με τον Κυριάκο Μητσοτάκη είναι αναπόφευκτη. Ο Μητσοτάκης χρησιμοποιεί τον πατριωτισμό αλλιώς. Τον απονευρώνει συναισθηματικά και τον ενσωματώνει στον λόγο της κανονικότητας. Πατριωτισμός είναι η σταθερότητα, οι συμμαχίες, η θεσμική αξιοπιστία, η προβλεψιμότητα. Δεν είναι σημαία, είναι διαδικασία. Δεν είναι σύγκρουση, είναι διαχείριση.

Αυτός ο «τεχνοκρατικός πατριωτισμός» έχει πλεονεκτήματα: αποφεύγει τις εσωτερικές εκρήξεις, καθησυχάζει εταίρους, μειώνει το πολιτικό ρίσκο. Έχει όμως και κόστος. Αποξενώνει τμήματα της παραδοσιακής Δεξιάς που μεγάλωσαν με τον πατριωτισμό ως αφήγημα ταυτότητας και όχι ως KPI εξωτερικής πολιτικής. Εκεί ακριβώς παρεμβαίνει ο Σαμαράς.

Όταν λέει ότι «ο πατριωτισμός ενώνει», στην πραγματικότητα λέει: ο πατριωτισμός δεν μπορεί να είναι άχρωμος. Υπονοεί ότι η σημερινή χρήση του όρου από την κυβέρνηση τον αδειάζει από ιστορικό βάθος και συναισθηματικό φορτίο. Είναι μια κριτική χωρίς ρήξη, μια υπενθύμιση ότι υπάρχει και άλλος τρόπος να μιλήσεις για έθνος, σύνορα, ταυτότητα, πιο σκληρός, πιο συγκρουσιακός, αλλά για πολλούς πιο «αληθινός».

Το ερώτημα δεν είναι ποιος έχει δίκιο. Είναι ποιος ορίζει το πλαίσιο. Ο Μητσοτάκης επιχειρεί να κλείσει τον πατριωτισμό στο συρτάρι της διαχείρισης. Ο Σαμαράς προσπαθεί να τον κρατήσει στο προσκήνιο ως πολιτικό κεφάλαιο. Και οι δύο ξέρουν ότι δεν μιλούν για αφηρημένες αξίες, αλλά για εξουσία.

Στο τέλος της ημέρας, ο πατριωτισμός δεν ενώνει ούτε διαιρεί από μόνος του. Χρησιμοποιείται. Και όσοι τον επικαλούνται, σπάνια το κάνουν αθώα. Το ενδιαφέρον δεν είναι τι λένε, αλλά πότε το λένε και σε ποιους απευθύνονται. Εκεί κρίνεται το παιχνίδι.