Μεταξύ υπερτουρισμού και επενδυτικής ανασφάλειας ο Μητσοτάκης στο ΣΕΤΕ – 18/05

Ο ελληνικός τουρισμός δεν κινδυνεύει από την επιτυχία του. Κινδυνεύει από την αδυναμία μας να τη διαχειριστούμε. Αυτή είναι, στην ουσία, η πολιτική σημασία της παρέμβασης που έκανε ο Μητσοτάκης στον ΣΕΤΕ: η χώρα δεν έχει μπροστά της μια τουριστική κατάρρευση, αλλά ένα πολύ πιο δύσκολο πρόβλημα, την ανάγκη να βάλει κανόνες εκεί όπου επί χρόνια πανηγύριζε απλώς τα ρεκόρ.

Η φράση περί «φρένου» σε ορισμένους προορισμούς και «γκαζιού» σε άλλους είναι σωστή, ακριβώς επειδή σπάει τον βολικό μύθο ότι υπάρχει ένας ενιαίος ελληνικός τουρισμός. Δεν υπάρχει. Άλλο είναι η Σαντορίνη, άλλο η Θεσσαλία, άλλο η Δυτική Μακεδονία, άλλο τα μικρά νησιά. Η ίδια πολιτική για όλους είναι συνήθως η ευγενική ονομασία της απουσίας πολιτικής.

Το πρόβλημα αρχίζει αμέσως μετά τη σωστή διατύπωση. Διότι το φρένο, όταν μπαίνει χωρίς ακρίβεια, γίνεται χειρόφρενο. Και το γκάζι, όταν πατιέται χωρίς δρόμο, γίνεται εκτροπή. Η κυβέρνηση θέλει να εμφανιστεί ταυτόχρονα ως φίλη της επιχειρηματικότητας, προστάτιδα της βιωσιμότητας, εγγυήτρια της ασφάλειας δικαίου και εκπρόσωπος των τοπικών κοινωνιών. Ωραία όλα αυτά. Μόνο που στην πραγματική ζωή συγκρούονται.

Αν θέλεις να περιορίσεις την άναρχη δόμηση, πρέπει να πεις πού, πώς και με ποια μεταβατική περίοδο. Αν θέλεις να προστατεύσεις ώριμες επενδύσεις, πρέπει να εγγυηθείς ότι οι κανόνες δεν αλλάζουν αναδρομικά επειδή άλλαξε το επικοινωνιακό κλίμα. Αν θέλεις βιώσιμο τουρισμό, πρέπει να μιλήσεις για νερό, αποχέτευση, λιμάνια, δρόμους, ενέργεια, προσωπικό, κατοικία εργαζομένων. Όχι μόνο για ωραίες λέξεις σε συνέδρια.

Η σκληρή αλήθεια είναι ότι ο τουρισμός μπήκε στη φάση της ενηλικίωσης. Δεν αρκεί πια να μετράμε αφίξεις και εισπράξεις. Το ερώτημα είναι ποιοι προορισμοί αντέχουν, ποιες επενδύσεις αναβαθμίζουν το προϊόν και ποιο κράτος μπορεί να ξεχωρίσει την ανάπτυξη από την αρπαχτή.

Ο Μητσοτάκης περιέγραψε σωστά το δίλημμα. Δεν απέδειξε ακόμη ότι έχει τον μηχανισμό να το λύσει. Και εκεί θα κριθεί η υπόθεση: όχι στο αν θα πούμε «ναι» ή «όχι» στον τουρισμό, αλλά στο αν μπορούμε επιτέλους να κυβερνήσουμε την επιτυχία μας.

Βήμα-βήμα αξιολόγηση της τοποθέτησης

Το πρώτο επίπεδο: καθησυχασμός της αγοράς

Ο Μητσοτάκης ξεκίνησε από το αυτονόητο για έναν πρωθυπουργό μπροστά στον ΣΕΤΕ: να μην επιτρέψει στον κλάδο να μπει σε ψυχολογία φόβου. Η αναφορά του ότι οι πρώτοι δύο μήνες ήταν «εξαιρετικοί» και ότι υπάρχει μεν «κράτημα», αλλά όχι μεγάλη συστημική κρίση, λειτουργεί ως σήμα σταθεροποίησης. Δεν είναι τυχαίο ότι συνέδεσε την εξέλιξη στη Μέση Ανατολή με πιθανές επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία, αλλά ταυτόχρονα άφησε ανοιχτό το σενάριο νέου κύματος last minute κρατήσεων αν υπάρξει αποκλιμάκωση.

Πολιτικά, αυτό είναι κλασική τεχνική διαχείρισης προσδοκιών: δεν υπόσχεται νέο ρεκόρ άνευ όρων, αλλά προετοιμάζει την αγορά και την κοινή γνώμη για μια χρονιά που θα κριθεί συγκριτικά, όχι απόλυτα. Η φράση «αν η πίτα μικρύνει, να είμαστε η χώρα που θα επηρεαστεί λιγότερο» δείχνει μετάβαση από τη ρητορική της εκρηκτικής ανάπτυξης στη ρητορική της σχετικής υπεροχής έναντι ανταγωνιστών.

Το δεύτερο επίπεδο: γεωπολιτική ως τουριστικό πλεονέκτημα

Η πιο ενδιαφέρουσα διάσταση είναι ότι ο πρωθυπουργός παρουσίασε τις ανακατατάξεις στην ευρύτερη περιοχή όχι μόνο ως απειλή, αλλά και ως πιθανή ευκαιρία. Αυτό είναι ρεαλιστικό αλλά και κυνικό με την καλή έννοια της πολιτικής ανάλυσης: σε περιόδους ανασφάλειας, ο τουρίστας, ο tour operator, η αεροπορική εταιρεία και ο επενδυτής αναζητούν «ασφαλές καταφύγιο». Η Ελλάδα θέλει να πουλήσει ακριβώς αυτό: ασφάλεια, ευρωπαϊκότητα, θεσμική προβλεψιμότητα, πολιτική σταθερότητα, ποιότητα εμπειρίας.

Εδώ ο τουρισμός δεν εμφανίζεται ως ξεκομμένος κλάδος. Εντάσσεται σε ευρύτερο αφήγημα χώρας. Ο Μητσοτάκης μίλησε για την Ελλάδα ως «γέφυρα μεταξύ Ευρώπης και Μέσης Ανατολής» και συνέδεσε την εικόνα της χώρας με τη διεθνή σοβαρότητα, την οικονομική πορεία και τη μείωση του δημόσιου χρέους.

Η αδυναμία του επιχειρήματος είναι ότι η γεωπολιτική αξιοπιστία δεν αρκεί αν ο επισκέπτης βρίσκει μποτιλιαρισμένα λιμάνια, υπερφορτωμένα νησιά, ελλείψεις προσωπικού, ακρίβεια και υπηρεσίες που δεν αντιστοιχούν στην τιμή. Εκεί τελειώνει το αφήγημα και αρχίζει το κράτος.

Το τρίτο επίπεδο: «φρένο» και «γκάζι» στο ίδιο μοντέλο

Η πιο πολιτικά φορτισμένη φράση ήταν ότι υπάρχουν προορισμοί όπου πρέπει να πατηθεί «φρένο» και άλλοι όπου πρέπει να πατηθεί «γκάζι». Αυτό είναι σωστό ως αρχή. Η Ελλάδα δεν έχει ένα τουριστικό πρόβλημα, έχει πολλά διαφορετικά. Άλλο πρόβλημα έχει η Σαντορίνη, άλλο η Θεσσαλία, άλλο η Δυτική Μακεδονία, άλλο η Πελοπόννησος, άλλο τα μικρά νησιά. Η οριζόντια πολιτική είναι πια κακή πολιτική.

Η σύνδεση με το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό είναι κρίσιμη. Ο πρωθυπουργός προανήγγειλε την ολοκλήρωσή του, ενώ το νέο πλαίσιο προβλέπει περιορισμούς, μεταξύ των οποίων ανώτατα όρια κλινών σε επιβαρυμένες ή ευαίσθητες περιοχές και διαφορετική μεταχείριση ανά κατηγορία προορισμού.

Εδώ όμως υπάρχει το μεγάλο ζόρι. Η κυβέρνηση θέλει να εμφανιστεί ως δύναμη τάξης απέναντι στην άναρχη ανάπτυξη, αλλά δεν θέλει να συγκρουστεί πλήρως με την τουριστική επενδυτική βάση. Ο ΣΕΤΕ, από την πλευρά του, ζητά κανόνες αλλά ανησυχεί για υπερβολικούς περιορισμούς. Ο Γιάννης Παράσχης έθεσε ενστάσεις για το προτεινόμενο πλαφόν των 100 κλινών και για τη μεθοδολογία υπολογισμού της φέρουσας ικανότητας, προειδοποιώντας ότι η αβεβαιότητα επηρεάζει την ασφάλεια δικαίου.

Το τέταρτο επίπεδο: βιωσιμότητα χωρίς αντι-επενδυτικό σύνδρομο

Ο Μητσοτάκης προσπάθησε να αποφύγει δύο παγίδες. Η πρώτη είναι να εμφανιστεί ως πρωθυπουργός που αγνοεί την πίεση του υπερτουρισμού. Η δεύτερη είναι να δώσει την εικόνα ότι υιοθετεί μια αντι-αναπτυξιακή, σχεδόν φοβική στάση απέναντι στις επενδύσεις. Γι’ αυτό είπε ότι η κυβέρνηση έχει «αποδαιμονοποιήσει την επιχειρηματικότητα», αλλά ταυτόχρονα δεν μπορούμε «χάριν ενός συγκυριακού οφέλους» να πριονίζουμε το κλαδί πάνω στο οποίο καθόμαστε.

Αυτή είναι η σωστή γραμμή, αλλά θέλει επιχειρησιακό βάθος. Η βιωσιμότητα δεν είναι σύνθημα για συνέδρια. Είναι νερό, αποχέτευση, ενέργεια, λιμάνια, οδικοί άξονες, στελέχωση, χωροταξία, διαχείριση απορριμμάτων, κατοικία εργαζομένων, μεταφορές, υγειονομική ασφάλεια, μηχανισμός κρίσεων. Χωρίς αυτά, η «βιωσιμότητα» γίνεται επικοινωνιακό αξεσουάρ.

Το πέμπτο επίπεδο: υποδομές ως πραγματικό bottleneck

Η αναφορά στον Ε65 ως παράδειγμα υποδομής που ανοίγει νέες προοπτικές σε λιγότερο αξιοποιημένες περιοχές έχει πολιτική σημασία. Δείχνει ότι η κυβέρνηση θέλει να μεταφέρει μέρος της τουριστικής ανάπτυξης από τους κορεσμένους προορισμούς σε νέες ζώνες.

Αλλά εδώ χρειάζεται σκληρή κριτική. Δεν αρκεί ένας δρόμος για να γίνει τουριστική μετάβαση. Θέλει τοπικό προϊόν, branding, ανθρώπινο δυναμικό, επενδύσεις εμπειρίας, πολιτιστικές διαδρομές, αγροδιατροφική σύνδεση, logistics, ψηφιακή προβολή και, κυρίως, τοπική διοικητική ικανότητα. Η χώρα έχει δρόμους που ανοίγουν περιοχές, αλλά δεν έχει πάντα σχέδιο να τις κάνει προορισμούς. Αυτό είναι το κενό ανάμεσα στο έργο υποδομής και την αναπτυξιακή στρατηγική.

Το έκτο επίπεδο: κοινωνικός τουρισμός και εσωτερική νομιμοποίηση

Η επανάληψη της στήριξης στην επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου και στα προγράμματα κοινωνικού τουρισμού είναι πολιτικά αναγκαία. Ο τουρισμός παράγει εισόδημα, αλλά παράγει και κοινωνική δυσφορία: ακριβή στέγη, χαμηλά μεροκάματα σε εποχικές δουλειές, πίεση στις τοπικές κοινωνίες, αίσθηση ότι οι κάτοικοι γίνονται κομπάρσοι στον τόπο τους. Η αναφορά στον κοινωνικό τουρισμό είναι προσπάθεια να ειπωθεί ότι το τουριστικό μέρισμα δεν αφορά μόνο ξενοδοχειακούς ομίλους και αεροπορικές εταιρείες.

Το πρόβλημα είναι ότι αυτό δεν αρκεί. Ο κοινωνικός τουρισμός είναι αντιστάθμισμα, όχι δομική λύση. Αν οι εργαζόμενοι του κλάδου δεν βρίσκουν αξιοπρεπή στέγη και μισθό στους τουριστικούς προορισμούς, τότε το μοντέλο θα τρώει τον εαυτό του.

Συνδυαστική ανάλυση όλων των θεματικών

Τουρισμός και οικονομικό αφήγημα

Ο πρωθυπουργός χρησιμοποίησε τον τουρισμό ως απόδειξη συνολικής οικονομικής αξιοπιστίας. Το 2025 ο ελληνικός τουρισμός κινήθηκε σε ιστορικά υψηλά μεγέθη, με ταξιδιωτικές εισπράξεις 23,6 δισ. ευρώ και διεθνείς αφίξεις που, σύμφωνα με τα στοιχεία από τη Γ.Σ. του ΣΕΤΕ, έφτασαν τα 43,3 εκατομμύρια.

Η πολιτική αξία αυτών των αριθμών είναι προφανής: δίνουν στην κυβέρνηση ένα ισχυρό τεκμήριο επιτυχίας. Η παγίδα όμως είναι εξίσου προφανής: όσο μεγαλύτερα τα μεγέθη, τόσο μεγαλύτερη η ανάγκη για κανόνες. Το μοντέλο «φέρτε κι άλλους» έχει φτάσει στα όριά του σε ορισμένους προορισμούς. Άρα η επόμενη φάση δεν μπορεί να είναι αριθμητική. Πρέπει να είναι ποιοτική.

Τουρισμός και γεωπολιτική ασφάλεια

Η Μέση Ανατολή, η ευρύτερη αστάθεια και οι ευρωπαϊκές ανακατατάξεις μετατρέπουν τον τουρισμό σε κλάδο υψηλής γεωπολιτικής ευαισθησίας. Ο Μητσοτάκης το κατάλαβε και το ενσωμάτωσε. Δεν είπε απλώς «ελπίζουμε να πάμε καλά». Είπε ουσιαστικά: ακόμη και αν μικρύνει η αγορά, η Ελλάδα πρέπει να είναι η χώρα που θα χάσει λιγότερα ή θα κερδίσει από ανακατανομές.

Αυτό είναι σωστό. Αλλά απαιτεί μηχανισμό ταχείας αντίδρασης: διαχείριση κρίσεων, αεροπορικές συνδέσεις, διπλωματική εγρήγορση, καμπάνιες ανά αγορά, real-time data. Η γεωπολιτική ευκαιρία δεν αξιοποιείται με γενικόλογη αισιοδοξία.

Τουρισμός και χωροταξία

Αυτή είναι η βαριά θεματική. Ο πρωθυπουργός ξέρει ότι αν δεν κλείσει το χωροταξικό, η συζήτηση για βιώσιμη ανάπτυξη θα μείνει στον αέρα. Ξέρει επίσης ότι αν το χωροταξικό γίνει υπερβολικά περιοριστικό, θα συγκρουστεί με ένα ισχυρό οικονομικό ακροατήριο. Γι’ αυτό η ομιλία κινήθηκε σε ισορροπία: «κανόνες ναι, δαιμονοποίηση της επιχειρηματικότητας όχι».

Η αγορά, όμως, ζητά ασφάλεια δικαίου. Ο ΣΕΤΕ μιλά για Master Plan Ελληνικός Τουρισμός 2040 και για μετάβαση από το «πόσο μεγαλώνουμε» στο «πώς μεγαλώνουμε», αλλά ταυτόχρονα ανησυχεί για τα όρια που μπορούν να καταστήσουν μη βιώσιμες ορισμένες επενδύσεις.

Τουρισμός και τεχνολογία

Η Γενική Συνέλευση δεν περιορίστηκε στη βιωσιμότητα. Τέθηκε και θέμα ψηφιακών υποδομών και τεχνητής νοημοσύνης, με την επισήμανση ότι οι AI εφαρμογές και οι ψηφιακές υποδομές είναι προϋπόθεση ανταγωνιστικότητας και λειτουργικής αποδοτικότητας στον τουρισμό.

Εδώ η κυβέρνηση έχει κενό αφήγησης. Ο Μητσοτάκης συνδέει συχνά την Ελλάδα με τον εκσυγχρονισμό, αλλά ο τουρισμός χρειάζεται ειδική ψηφιακή πολιτική: data για φέρουσα ικανότητα, έξυπνη διαχείριση ροών, predictive tools για κρατήσεις, ψηφιακή εκπαίδευση μικρών επιχειρήσεων, AI στην εξυπηρέτηση χωρίς απώλεια αυθεντικότητας. Αν αυτό δεν γίνει, οι μεγάλοι θα προχωρήσουν και οι μικροί θα μείνουν πίσω.

Συγκριτική αποτίμηση

Σε σχέση με τη ρητορική του 2024, υπάρχει σαφής μετατόπιση. Τότε ο Μητσοτάκης μιλούσε περισσότερο για χρονιά-ορόσημο, υψηλότερη κατά κεφαλήν δαπάνη, βιώσιμη και δίκαιη ανάπτυξη, αλλά με βασικό τόνο την ικανοποίηση για την πορεία του κλάδου. Το 2026 ο τόνος γίνεται πιο σύνθετος: γεωπολιτικός κίνδυνος, διαχείριση ανθεκτικότητας, χωροταξικό, «φρένο» και «γκάζι», κρίσεις εικόνας, αξιοπιστία χώρας.

Σε σχέση με τον ΣΕΤΕ, υπάρχει σύγκλιση στη μεγάλη εικόνα: βιωσιμότητα, ανταγωνιστικότητα, υποδομές, μακροπρόθεσμος σχεδιασμός. Υπάρχει όμως δυνητική σύγκρουση στην εφαρμογή: η κυβέρνηση θέλει να δείξει ότι βάζει κανόνες, η αγορά φοβάται μήπως οι κανόνες γίνουν αντικίνητρο ή αβεβαιότητα. Εκεί θα κριθεί η επόμενη φάση.

Σε σχέση με την κοινωνία, η ομιλία έχει ένα κενό. Αναγνωρίζει τη βιωσιμότητα, αλλά δεν μπαίνει αρκετά βαθιά στο ζήτημα της καθημερινότητας των κατοίκων και των εργαζομένων. Ο τουρισμός δεν θα χάσει την κοινωνική του νομιμοποίηση επειδή θα μειωθούν οι αφίξεις. Θα τη χάσει αν οι τοπικές κοινωνίες αισθανθούν ότι η επιτυχία του κλάδου δεν τους ανήκει.

Το δια ταύτα

Η τοποθέτηση Μητσοτάκη ήταν θεσμικά ώριμη, πολιτικά προσεκτική και επικοινωνιακά χρήσιμη. Δεν ήταν όμως ριζοσπαστική. Δεν έσπασε αυγά. Περιέγραψε σωστά το δίλημμα: ανάπτυξη με όρια ή ανάπτυξη που αυτοϋπονομεύεται. Αλλά απέφυγε να μπει στο πιο δύσκολο ερώτημα: ποιος θα πληρώσει το κόστος της μετάβασης σε ένα πιο πειθαρχημένο μοντέλο;

Η κυβέρνηση θέλει τον τουρισμό ως σύμβολο επιτυχίας. Θέλει και τη βιωσιμότητα ως σύμβολο σοβαρότητας. Θέλει και τις επενδύσεις ως σύμβολο ανάπτυξης. Θέλει και τις τοπικές κοινωνίες ήρεμες. Όλα αυτά μαζί γίνονται μόνο με σκληρό σχεδιασμό, όχι με ωραίες ισορροπίες.

Η ουσία είναι μία: ο ελληνικός τουρισμός πέρασε από τη φάση της απογείωσης στη φάση της διαχείρισης ισχύος. Και η διαχείριση ισχύος είναι πάντα πιο δύσκολη από την ανάπτυξη. Εκεί φαίνεται αν υπάρχει κράτος.