Βενιζέλος: Δεν αρκεί να κυβερνάς, πρέπει και να πείθεις – Κύκλος Ιδεών 18/05

Η παρέμβαση του Ευάγγελου Βενιζέλου στον Κύκλο Ιδεών δεν ήταν μια ακόμη θεσμική παρατήρηση πάνω στην  στην έρευνα «Τι Προσλαμβάνει και τι Περιμένει η Ελληνική Κοινωνία» που διεξήγαγε η Metron Analysis για 9ο ετήσιο συνέδριο του Κύκλου Ιδεών. Ήταν μια πυκνή πολιτική διάγνωση για το σημείο στο οποίο βρίσκεται σήμερα η ελληνική κοινωνία: κουρασμένη από τα μεγάλα αφηγήματα, καχύποπτη απέναντι στους θεσμούς, πιεσμένη οικονομικά και ολοένα λιγότερο πρόθυμη να αποδεχθεί την κυβερνητική αφήγηση της κανονικότητας.

Η έρευνα της Metron Analysis λειτουργεί ως καθρέφτης μιας κοινωνίας που δεν έχει μετακινηθεί αναγκαστικά προς κάποια εναλλακτική πολιτική πρόταση, αλλά έχει αποσυνδεθεί από τις βεβαιότητες του συστήματος. Εκεί ακριβώς παρεμβαίνει ο Βενιζέλος: όχι για να περιγράψει απλώς τη δυσαρέσκεια, αλλά για να την εντάξει σε μια ευρύτερη κρίση νομιμοποίησης, αντιπροσώπευσης και εμπιστοσύνης. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πλέον ποιος προηγείται πολιτικά, αλλά ποιος μπορεί ακόμη να πείσει.

Το βασικό εύρημα: η κοινωνία δεν πείθεται από το αφήγημα της κανονικότητας

Η κεντρική φράση της παρέμβασης είναι ότι η κοινωνία «δεν αγοράζει εύκολα» τα κυρίαρχα αφηγήματα. Αυτό χτυπά κατευθείαν την καρδιά της κυβερνητικής στρατηγικής μετά το 2019: επιστροφή στην κανονικότητα, αποτελεσματικό κράτος, οικονομική πρόοδος, διεθνής αναβάθμιση. Η έρευνα όμως καταγράφει μια κοινωνία ανασφαλή, δύσπιστη και πιεσμένη. Το 62% θεωρεί ότι η χώρα δεν έχει επιστρέψει σε κανονικότητα μετά την πολυετή κρίση, ενώ μόλις 16% δηλώνει ότι μπορεί να αποταμιεύει. Σχεδόν οι μισοί «τα φέρνουν βόλτα ίσα-ίσα» και 38% λέει ότι τα χρήματα τελειώνουν πριν τελειώσει ο μήνας.

Το βαρύ πολιτικό συμπέρασμα είναι ότι η κυβέρνηση μπορεί να διαθέτει ακόμα οργανωτική υπεροχή έναντι των αντιπάλων της, αλλά χάνει την ηθική αυτονόητη αποδοχή του αφηγήματός της. Η διαφορά είναι τεράστια. Άλλο να προηγείσαι επειδή οι αντίπαλοι είναι διαλυμένοι, άλλο να πείθεις ότι η χώρα πάει σωστά. Ο Βενιζέλος διαβάζει σωστά το δεύτερο: η κοινωνία δεν έχει περάσει απέναντι πολιτικά, αλλά έχει αποσυνδεθεί ψυχολογικά.

Το νέο κοινωνικό συμβόλαιο: η μεγάλη απουσία

Ο Βενιζέλος θέτει το ζήτημα του «νέου κοινωνικού συμβολαίου». Εδώ υπάρχει η βαθύτερη πολιτική τομή της παρέμβασής του. Δεν λέει απλώς ότι οι πολίτες είναι θυμωμένοι. Λέει ότι το μεταπολιτευτικό συμβόλαιο, δηλαδή η υπόσχεση κοινωνικής ανόδου, προστασίας, θεσμικής ένταξης και ευρωπαϊκής προοπτικής, έχει καταλυθεί. Και το χειρότερο: δεν έχει αντικατασταθεί από κάτι καινούργιο.

Αυτό είναι το σημείο που πρέπει να διαβαστεί ψυχρά. Η Μεταπολίτευση λειτουργούσε με ένα απλό αλλά ισχυρό deal: δημοκρατία, ευρωπαϊκή πορεία, κοινωνική κινητικότητα, προστασία της μεσαίας τάξης, σταδιακή βελτίωση ζωής. Η κρίση το διέλυσε. Η μεταμνημονιακή περίοδος δεν το ξαναέχτισε. Η κυβέρνηση Μητσοτάκη επιχείρησε να το αντικαταστήσει με ένα τεχνοκρατικό συμβόλαιο αποτελεσματικότητας: επενδύσεις, ψηφιοποίηση, σταθερότητα, επιτελικό κράτος. Η έρευνα δείχνει ότι αυτό το συμβόλαιο δεν αρκεί. Όταν ο πολίτης δεν αποταμιεύει, δεν εμπιστεύεται τη Δικαιοσύνη και νιώθει ότι οι θεσμοί λειτουργούν επιλεκτικά, η ψηφιακή εξυπηρέτηση δεν γίνεται πολιτική νομιμοποίηση.

Οικονομία: όχι μακροοικονομία, αλλά καθημερινή ασφυξία

Η έρευνα αναδεικνύει ως μείζον πρόβλημα την οικονομία, την ακρίβεια και την εισοδηματική ανεπάρκεια σε ποσοστό 74%. Αυτό είναι πολιτικά εκρηκτικό, διότι συγκρούεται με το κυβερνητικό αφήγημα της ανάπτυξης. Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι πολίτες δεν ακούν για επενδύσεις, τουρισμό, ΑΕΠ ή διεθνείς αξιολογήσεις. Το πρόβλημα είναι ότι τα μεγέθη αυτά δεν μεταφράζονται σε οικογενειακή ασφάλεια.

Εδώ βρίσκεται και η αδυναμία της κυβερνητικής επικοινωνίας: μιλά με δείκτες, ενώ η κοινωνία απαντά με λογαριασμούς. Η ακρίβεια δεν είναι απλώς οικονομικό φαινόμενο, γίνεται πολιτική απόδειξη ότι το κράτος δεν προστατεύει. Σε προηγούμενη έρευνα της Metron για το MEGA, η οικονομική εμπιστοσύνη είχε υποχωρήσει από -40% σε -57%, ενώ η ακρίβεια και η οικονομία εμφανίζονταν μαζί με τα θεσμικά ζητήματα στην κορυφή των προβλημάτων. Άρα η νέα τοποθέτηση Βενιζέλου δεν πέφτει από τον ουρανό, πατά σε συνεχή τάση κοινωνικής φθοράς.

Θεσμοί και Δικαιοσύνη: το πιο επικίνδυνο σημείο για το σύστημα

Το πιο βαρύ εύρημα είναι η δυσπιστία για τη Δικαιοσύνη. Το 80% θεωρεί ότι δεν θα αποδοθεί δικαιοσύνη σε Τέμπη, ΟΠΕΚΕΠΕ και υποκλοπές. Αυτό δεν είναι απλή αντικυβερνητική δυσαρέσκεια. Είναι γενικευμένη κρίση θεσμικής πίστης. Όταν τέσσερις στους πέντε πολίτες πιστεύουν ότι μεγάλα σκάνδαλα ή τραγωδίες δεν θα ερευνηθούν μέχρι τέλους, τότε το πολιτικό σύστημα δεν αντιμετωπίζει πρόβλημα εικόνας, αλλά πρόβλημα δημοκρατικής υποδομής.

Ο Βενιζέλος το ονομάζει κρίση νομιμοποίησης, αντιπροσώπευσης και πολιτικής συμμετοχής. Αυτό είναι η πιο συμπυκνωμένη πολιτική διάγνωση της παρέμβασης. Η δημοκρατία δεν καταρρέει μόνο όταν καταλύεται τυπικά. Διαβρώνεται όταν οι πολίτες πιστεύουν ότι οι θεσμοί λειτουργούν, αλλά όχι για όλους, ότι οι νόμοι ισχύουν, αλλά επιλεκτικά, ότι οι υποθέσεις κλείνουν, αλλά όχι επειδή απαντήθηκαν.

Επιτελικό κράτος: από αφήγημα αποτελεσματικότητας σε σύμβολο συγκέντρωσης

Η παρέμβαση κατά του επιτελικού κράτους είναι στρατηγική. Η έρευνα δείχνει ότι 44% θεωρεί πως το επιτελικό κράτος «δεν άλλαξε πολλά πράγματα», ενώ 40% το βλέπει αρνητικά επειδή συγκέντρωσε περισσότερες εξουσίες στον πρωθυπουργό. Παράλληλα, δύο στους τρεις πολίτες εκτιμούν ότι το Σύνταγμα τηρείται «κατά περίπτωση».

Εδώ ο Βενιζέλος πλήττει τον πυρήνα του μητσοτακικού μοντέλου. Το επιτελικό κράτος ξεκίνησε ως υπόσχεση συντονισμού. Καταλήγει, στη δημόσια πρόσληψη, ως εικόνα υπερσυγκέντρωσης. Και η υπερσυγκέντρωση έχει ένα παράδοξο: όσο όλα αποδίδονται στο κέντρο όταν πάνε καλά, τόσο όλα επιστρέφουν στο κέντρο όταν πάνε άσχημα. Η φράση περί ενός προσώπου που θα σηκώσει το τηλέφωνο «στις 3» είναι σαφής αποδόμηση του πρωθυπουργοκεντρικού μύθου διαχείρισης κρίσεων.

Συνταγματική αναθεώρηση: το θεσμικό άλλοθι που δεν πείθει

Στο θέμα της συνταγματικής αναθεώρησης, ο Βενιζέλος εμφανίζεται απολύτως καυστικός. Τη χαρακτηρίζει προσχηματική, ιδίως ως προς το άρθρο 86 περί ευθύνης υπουργών. Το επιχείρημά του είναι ότι δεν χρειάζεται να περιμένεις μια μελλοντική αναθεώρηση για να δείξεις διαφορετική θεσμική συμπεριφορά, μπορείς ήδη να εφαρμόσεις τους κανόνες με αυστηρότητα και διαφάνεια.

Αυτό είναι σωστό και πολιτικά δηλητηριώδες. Διότι αφαιρεί από την κυβέρνηση το βολικό επιχείρημα «θα το λύσουμε θεσμικά αργότερα». Ο Βενιζέλος λέει ουσιαστικά: το πρόβλημα δεν είναι μόνο το κείμενο του Συντάγματος, είναι η κουλτούρα εφαρμογής του. Αν το πολιτικό σύστημα χρησιμοποιεί τη συνταγματική αναθεώρηση ως επικοινωνιακή κολυμβήθρα, τότε η δυσπιστία θα μεγαλώσει.

Υποκλοπές: η θεσμική πληγή που δεν κλείνει

Η αναφορά στις υποκλοπές είναι από τις πιο στοχευμένες. Ο Βενιζέλος συνδέει τη συγκεκριμένη υπόθεση με την αυτοπροστασία της Δικαιοσύνης και τον τρόπο επιλογής της ηγεσίας των ανώτατων δικαστηρίων. Στο ίδιο μήκος κύματος είχε κινηθεί και σε προηγούμενες δημόσιες παρεμβάσεις του, όπου έθεσε νομικές ενστάσεις για τη μη ανάσυρση της δικογραφίας των υποκλοπών από το αρχείο και υποστήριξε ότι η δοκιμασία του κράτους δικαίου αφορά πρωτίστως τη δικαστική εξουσία.

Το πολιτικό βάρος εδώ είναι μεγάλο: η υπόθεση των υποκλοπών δεν λειτουργεί πλέον μόνο ως σκάνδαλο παρακολούθησης. Λειτουργεί ως τεστ θεσμικής αξιοπιστίας. Αν το σύστημα δεν μπορεί να πείσει ότι ερευνά τον εαυτό του, τότε κάθε επόμενη κρίση —Τέμπη, ΟΠΕΚΕΠΕ, δικαστικές επιλογές— κουμπώνει πάνω στο ίδιο μοτίβο: συγκάλυψη, επιλεκτικότητα, ατιμωρησία.

Ελληνοτουρκικά: όχι ακινησία, όχι αυταπάτη

Στα ελληνοτουρκικά, ο Βενιζέλος δεν υιοθετεί ούτε την αφελή λογική των «ήρεμων νερών» ούτε τη ρητορεία της ακινησίας. Λέει ότι τον ρυθμό πρέπει να τον καθορίζει η Ελλάδα, ότι ο διάλογος δεν πρέπει να διακόπτεται, αλλά και ότι η οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ πρέπει να γίνει, γιατί χωρίς αυτήν δεν υπάρχουν πλήρεις προϋποθέσεις άσκησης κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Αυτό είναι ρεαλιστική γραμμή, όχι φοβική. Ο Βενιζέλος απορρίπτει το βολικό δίπολο: ή μιλάμε και υποχωρούμε ή δεν μιλάμε και είμαστε πατριώτες. Η ουσία της θέσης του είναι ότι η Ελλάδα χρειάζεται ενεργητική στρατηγική, όχι επικοινωνιακή διαχείριση του χρόνου. Επισημαίνει μάλιστα ότι η περίοδος 2019-2023 είχε ένταση χωρίς ουσιαστικά βήματα, ενώ μετά τη Διακήρυξη των Αθηνών και τα «ήρεμα νερά» η κατάσταση οδηγείται ξανά σε όξυνση, με φόντο τουρκική νομοθετική κίνηση που ενσωματώνει στο εσωτερικό δίκαιο ζητήματα διεθνούς δικαίου.

Γεωπολιτική: η κοινωνία ζητά Ευρώπη, αλλά όχι τυφλή Δύση

Η γεωπολιτική διάσταση της έρευνας έχει ενδιαφέρον γιατί δείχνει μια κοινωνία που δεν είναι αντιευρωπαϊκή, αλλά είναι βαθιά επιφυλακτική απέναντι σε ορισμένα δυτικά κέντρα ισχύος. Σε άλλη πρόσφατη έρευνα της Metron, η Γαλλία εμφανίζεται πρώτη σε θετικές γνώμες με 66%, η Κίνα συγκεντρώνει 55% θετικές γνώμες, ενώ οι ΗΠΑ έχουν 71% αρνητικές γνώμες. Παράλληλα, 76% θεωρεί αδικαιολόγητη την επίθεση ΗΠΑ και Ισραήλ στο Ιράν.

Αυτό συνδυάζεται με το εύρημα της έρευνας του Κύκλου Ιδεών ότι το 57% ζητά βαθύτερη πολιτική και οικονομική ενοποίηση της Ευρώπης. Άρα δεν έχουμε επιστροφή σε παλαιό αντιδυτικισμό. Έχουμε απαίτηση ευρωπαϊκής αυτονομίας. Η κοινωνία μοιάζει να λέει: ναι στην Ευρώπη, ναι στην άμυνα, ναι στη σταθερότητα, αλλά όχι στη μηχανική πρόσδεση σε στρατηγικές που δεν αντιλαμβάνεται ως ελληνικό ή ευρωπαϊκό συμφέρον.

Συγκριτική αποτίμηση: τι δείχνει συνολικά η παρέμβαση

Συγκριτικά, η παρέμβαση Βενιζέλου διαφέρει από την κλασική αντιπολιτευτική κριτική σε τρία σημεία.

• Πρώτον, δεν ξεκινά από τα κόμματα, αλλά από τη νομιμοποίηση. Δεν λέει «η κυβέρνηση πέφτει» ούτε «η αντιπολίτευση ανεβαίνει». Λέει ότι το σύστημα χάνει την εμπιστοσύνη της κοινωνίας. Αυτό είναι πολύ σοβαρότερο, γιατί αφορά και την κυβέρνηση και την αντιπολίτευση.
• Δεύτερον, συνδέει την οικονομία με τους θεσμούς. Η ακρίβεια από μόνη της παράγει δυσαρέσκεια. Η ακρίβεια μαζί με δυσπιστία στη Δικαιοσύνη παράγει αντισυστημική ενέργεια. Εκεί βρίσκεται ο κίνδυνος: όχι στην απλή φθορά της ΝΔ, αλλά στη διάχυση μιας αίσθησης ότι «όλοι ξέρουν, κανείς δεν πληρώνει, τίποτα δεν αλλάζει».
• Τρίτον, επαναφέρει τη στρατηγική σκέψη στα εθνικά θέματα. Δεν αρκεί η διαχείριση κρίσεων. Δεν αρκεί η επίκληση της σταθερότητας. Χρειάζεται εσωτερική θεσμική αξιοπιστία για να υπάρξει εξωτερική στρατηγική αυτοπεποίθηση. Μια χώρα που δεν εμπιστεύεται τους θεσμούς της δεν μπορεί εύκολα να χαράξει μακροχρόνια εθνική γραμμή.

Το δια ταύτα

Η τοποθέτηση του Ευάγγελου Βενιζέλου είναι καμπανάκι για το σύνολο του πολιτικού συστήματος, αλλά κυρίως για την κυβέρνηση. Όχι επειδή αποδεικνύει ότι η αντιπολίτευση είναι έτοιμη να κυβερνήσει, δεν το αποδεικνύει. Αλλά επειδή δείχνει ότι η κυβερνητική υπεροχή έχει αρχίσει να αποσυνδέεται από την κοινωνική εμπιστοσύνη. Αυτό είναι το πιο ύπουλο στάδιο της φθοράς: όταν ακόμα προηγείσαι, αλλά δεν πείθεις.

Η κοινωνία δεν ζητά απλώς περισσότερα χρήματα. Ζητά προστασία, δικαιοσύνη, θεσμική σοβαρότητα, λογοδοσία και στρατηγικό προσανατολισμό. Αν η κυβέρνηση συνεχίσει να απαντά με success story, θα μιλά σε άλλη χώρα από αυτήν που μετρά η Metron. Αν η αντιπολίτευση συνεχίσει να απαντά μόνο με καταγγελία, θα χάσει την ευκαιρία να μετατρέψει τη δυσπιστία σε πρόταση διακυβέρνησης.

Η πραγματική γραμμή της ημέρας είναι σκληρή: η Ελλάδα δεν βρίσκεται απλώς σε πολιτική κόπωση. Βρίσκεται σε φάση αμφισβήτησης των αφηγημάτων που τη συγκράτησαν μετά την κρίση. Και όταν πέφτουν τα αφηγήματα, είτε χτίζεις νέο κοινωνικό συμβόλαιο είτε αφήνεις το κενό να το καταλάβουν η οργή, ο κυνισμός και οι κάθε είδους πολιτικοί εργολάβοι της αγανάκτησης.