Η κοινωνία δεν ζητά ανατροπή αλλά κράτος που να μη το φοβάται – Metron Analysis 18/05

Το πιο ενδιαφέρον στην έρευνα «Τι Προσλαμβάνει και τι Περιμένει η Ελληνική Κοινωνία» που διεξήγαγε η Metron Analysis για 9ο ετήσιο συνέδριο του Κύκλου Ιδεών δεν είναι ότι οι πολίτες εμφανίζονται δυσαρεστημένοι. Αυτό, στην Ελλάδα, είναι σχεδόν εθνικό σπορ. Το ενδιαφέρον είναι ότι η δυσαρέσκεια δεν έχει ακόμη μετατραπεί σε καθαρό αίτημα πολιτικής εναλλαγής. Δεν έχουμε, δηλαδή, μια κοινωνία που λέει «φύγετε να έρθουν οι άλλοι». Έχουμε κάτι πιο δύσκολο, πιο βαθύ και πιο επικίνδυνο: μια κοινωνία που λέει «δεν πιστεύω κανέναν αρκετά ώστε να του αναθέσω με ενθουσιασμό την επόμενη μέρα». Αυτό είναι το πραγματικό εύρημα κάτω από τους αριθμούς.

Η συμβατική ανάγνωση θα έλεγε ότι η κυβέρνηση φθείρεται. Προφανώς φθείρεται. Όταν ένας στους δύο θεωρεί ότι η χώρα κάνει βήματα προς τα πίσω, όταν η ακρίβεια και η εισοδηματική ανεπάρκεια βρίσκονται στην κορυφή των προβλημάτων, όταν η Δικαιοσύνη και το Κράτος Δικαίου γίνονται σχεδόν ισοδύναμο πρόβλημα με την τσέπη, κανείς δεν μπορεί να παριστάνει ότι όλα βαίνουν καλώς. Αλλά αυτή η ανάγνωση είναι εύκολη, σχεδόν τεμπέλικη. Διότι το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει φθορά. Το ερώτημα είναι γιατί αυτή η φθορά δεν παράγει ακόμη καθαρό πολιτικό διάδοχο.

Εδώ αρχίζει η διαφορετική ανάγνωση. Η ελληνική κοινωνία δεν εμφανίζεται έτοιμη να επαναστατήσει. Δεν εμφανίζεται, όμως, ούτε διατεθειμένη να καταπιεί άλλο την ωραιοποιημένη αφήγηση της κανονικότητας. Βρίσκεται σε μια ενδιάμεση, γκρίζα, σχεδόν κυνική κατάσταση: ξέρει ότι κάτι δεν πάει καλά, αλλά δεν βλέπει ποιος μπορεί να το διορθώσει. Δεν ζητά ιδεολογική λύτρωση. Ζητά στοιχειώδη αξιοπιστία. Και αυτό είναι πρόβλημα για όλους, όχι μόνο για την κυβέρνηση.

Η κυβέρνηση πλήττεται στον πυρήνα της εικόνας της. Το πολιτικό της brand χτίστηκε πάνω στην ιδέα ότι μπορεί να κυβερνά αποτελεσματικά, τεχνοκρατικά, συγκεντρωτικά, με ταχύτητα και πειθαρχία. Το λεγόμενο επιτελικό κράτος δεν ήταν απλώς διοικητική επιλογή. Ήταν υπόσχεση. Έλεγε στους πολίτες: «δώστε μας κέντρο εξουσίας για να έχετε αποτέλεσμα». Η έρευνα δείχνει ότι αυτή η συναλλαγή δεν πείθει πια. Όταν η πλειοψηφία θεωρεί ότι το επιτελικό κράτος είτε δεν άλλαξε πολλά είτε συγκέντρωσε υπερβολικές εξουσίες χωρίς αντίβαρα, τότε δεν έχουμε απλώς επικοινωνιακό πρόβλημα. Έχουμε αποτυχία του ίδιου του κυβερνητικού επιχειρήματος.

Αλλά ας μη βιαστούν οι αντίπαλοι να ανοίξουν σαμπάνιες. Η κοινωνία δεν τους περιμένει με λουλούδια στην πλατεία. Η δυσαρέσκεια προς την κυβέρνηση δεν είναι ταυτόχρονα εμπιστοσύνη στην αντιπολίτευση. Αυτό είναι το μεγάλο λάθος που κάνουν συχνά τα κόμματα εκτός εξουσίας: νομίζουν ότι κάθε κυβερνητική φθορά είναι δικό τους κέρδος. Δεν είναι. Μερικές φορές είναι απλώς πολιτική σκόνη που αιωρείται. Θολώνει το τοπίο, αλλά δεν χτίζει εναλλακτική.

Η κοινωνία, λοιπόν, μοιάζει να λέει κάτι πολύ συγκεκριμένο: «Δεν θέλω άλλες μεγάλες λέξεις. Θέλω να δω αν μπορώ να πληρώσω το σούπερ μάρκετ, αν η Δικαιοσύνη λειτουργεί χωρίς εξαιρέσεις, αν το Σύνταγμα τηρείται χωρίς αστερίσκους, αν το κράτος είναι δικό μου ή των ισχυρών». Αυτό δεν είναι αντισυστημισμός με την κλασική έννοια. Είναι δημοκρατικός πεσιμισμός. Ο πολίτης δεν θέλει απαραίτητα να γκρεμίσει το σπίτι. Θέλει να μάθει αν το σπίτι έχει θεμέλια ή αν απλώς το βάφουν κάθε τέσσερα χρόνια πριν από τις εκλογές.

Το βαρύτερο εύρημα δεν είναι η ακρίβεια μόνη της. Η ακρίβεια, όσο επώδυνη και αν είναι, θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί πολιτικά ως οικονομικός κύκλος, ως διεθνής πίεση, ως πρόβλημα αγορών. Όμως εδώ η ακρίβεια συναντά τη Δικαιοσύνη. Και όταν η τσέπη συναντά την αίσθηση αδικίας, το αποτέλεσμα δεν είναι απλή γκρίνια. Είναι ηθική αποξένωση. Ο πολίτης που δεν βγάζει τον μήνα και ταυτόχρονα πιστεύει ότι οι μεγάλες υποθέσεις δεν θα φτάσουν ποτέ ως το τέλος, δεν αισθάνεται απλώς φτωχότερος. Αισθάνεται κορόιδο.

Εδώ βρίσκεται και το όριο του οικονομισμού. Δεν αρκεί να πεις στον πολίτη ότι η χώρα έχει ανάπτυξη, επενδύσεις, δημοσιονομική σταθερότητα. Αν εκείνος ζει με το άγχος του λογαριασμού, η μακροοικονομία του ακούγεται σαν διάλεξη σε ξένη γλώσσα. Και αν, την ίδια στιγμή, θεωρεί ότι οι θεσμοί λειτουργούν «κατά περίπτωση», τότε η οικονομική αφήγηση καταρρέει πολιτικά. Διότι η ανάπτυξη χωρίς δικαιοσύνη μοιάζει με πάρτι στο οποίο οι πολλοί δουλεύουν στο σέρβις και οι λίγοι κρατούν την πρόσκληση.

Το παράδοξο, όμως, είναι ότι μέσα σε αυτή τη δυσπιστία επιβιώνει, και ενισχύεται, το ευρωπαϊκό πρόταγμα. Αυτό είναι κρίσιμο. Η κοινωνία δεν στρέφεται μαζικά προς την έξοδο, την απομόνωση ή τον εθνικό αυτάρκη μύθο. Αντιθέτως, φαίνεται να ζητά περισσότερη Ευρώπη. Όχι επειδή ξαφνικά έγινε φεντεραλιστικό σεμινάριο. Αλλά επειδή αντιλαμβάνεται την Ευρώπη ως εξωτερικό θεσμικό εγγυητή. Όταν δεν εμπιστεύεσαι πλήρως το εθνικό κράτος, ψάχνεις κάπου αλλού κανόνες, ασφάλεια και αντίβαρα.

Άρα το πολιτικό διακύβευμα δεν είναι «Μητσοτάκης ή αντι-Μητσοτάκης». Αυτό είναι το μικρό κάδρο, χρήσιμο για πάνελ, φτωχό για ανάλυση. Το πραγματικό διακύβευμα είναι ποιος μπορεί να επανασυνδέσει τρία πράγματα που έχουν αποσυνδεθεί: οικονομική ασφάλεια, θεσμική αξιοπιστία και ευρωπαϊκό προσανατολισμό. Όποιος μιλήσει μόνο για μισθούς, θα χάσει το θεσμικό βάθος. Όποιος μιλήσει μόνο για θεσμούς, θα μοιάζει πολυτελής μπροστά στο καλάθι του σούπερ μάρκετ. Όποιος μιλήσει μόνο για Ευρώπη, θα ακουστεί σαν να μεταθέτει το πρόβλημα στις Βρυξέλλες.

Η ελληνική κοινωνία δεν ζητά θαύμα. Ζητά κάτι πιο απλό και γι’ αυτό πιο δύσκολο: να πάψει να υποψιάζεται το ίδιο της το κράτος. Να πιστέψει ότι ο νόμος δεν είναι λάστιχο, ότι η ανάπτυξη δεν είναι βιτρίνα, ότι οι θεσμοί δεν είναι διακοσμητικά σε κυβερνητικά PowerPoint. Μέχρι τότε, καμία πολιτική δύναμη δεν δικαιούται να θεωρεί τη δυσαρέσκεια ιδιοκτησία της. Είναι κοινόχρηστος πολιτικός κίνδυνος. Και όποιος τον διαβάσει πρώτος σωστά, θα έχει πλεονέκτημα. Όποιος τον διαβάσει ως απλή δημοσκοπική φθορά, θα ξυπνήσει αργά.

Ανάλυση της έρευνας «Τι Προσλαμβάνει και τι Περιμένει η Ελληνική Κοινωνία»

1. Βασικά ευρήματα

Η έρευνα δείχνει μια κοινωνία που δεν έχει επιστρέψει ψυχολογικά, οικονομικά και θεσμικά στην κανονικότητα. Το κρίσιμο εύρημα δεν είναι μόνο ότι το 50,3% θεωρεί πως η χώρα κάνει βήματα προς τα πίσω, ενώ μόλις το 24,9% βλέπει βήματα προς τα μπρος. Το κρίσιμο είναι ότι αυτή η απαισιοδοξία δεν περιορίζεται σε έναν κομματικό χώρο. Οι αριστεροί και κεντροαριστεροί είναι συντριπτικά αρνητικοί, οι κεντρώοι διχασμένοι, ενώ ακόμη και στη δεξιά και κεντροδεξιά βάση εμφανίζονται ρωγμές ανοχής.

Η δυσαρέσκεια είναι σύνθετη. Είναι οικονομική, γιατί το 74,1% βάζει την ακρίβεια και την εισοδηματική ανεπάρκεια στην κορυφή των προβλημάτων. Είναι θεσμική, γιατί το 46,3% αναδεικνύει τη Δικαιοσύνη και το Κράτος Δικαίου, ενώ 77%-80% δεν πιστεύει ότι θα αποδοθεί δικαιοσύνη σε Τέμπη, ΟΠΕΚΕΠΕ και υποκλοπές. Είναι υπαρξιακή, γιατί η χώρα θεωρείται ανέτοιμη για δημογραφικό, ανισότητες, μεταναστευτικό, κλιματική αλλαγή, γεωπολιτική αστάθεια και τεχνητή νοημοσύνη.

Το πιο επικίνδυνο για το πολιτικό σύστημα είναι ότι η κοινωνία δεν μεταφράζει ακόμη αυτή τη δυσφορία σε καθαρή εναλλακτική. Άρα δεν έχουμε ώριμη πολιτική αλλαγή. Έχουμε συσσωρευμένη πολιτική ύλη που μπορεί να κινηθεί είτε προς μεταρρυθμιστική ανασύνθεση είτε προς αντισυστημική έκρηξη. Εκεί είναι το πραγματικό story.

2. Μεθοδολογία

Η έρευνα έγινε από τη Metron Analysis για τον Κύκλο Ιδεών, με πανελλαδικό δείγμα 1.204 ατόμων ηλικίας 17+, συνδυασμό τηλεφωνικής και online έρευνας, περίοδο διεξαγωγής 30/04-07/05/2026 και μέγιστο δειγματοληπτικό σφάλμα ±2,8%. Οι σταθμίσεις έγιναν ως προς φύλο, ηλικία, περιοχή κατοικίας και ψήφο στις βουλευτικές εκλογές του 2023.

Άρα μπορούμε να μιλήσουμε με σχετική ασφάλεια για ευρύτερες κοινωνικές τάσεις. Όχι όμως για εκλογική πρόβλεψη. Η έρευνα δεν μετρά πρόθεση ψήφου, ούτε κομματική μετακίνηση. Μετρά αντιλήψεις, προσλαμβάνουσες, φόβους και προσδοκίες. Αυτό είναι διαφορετικό αλλά πολιτικά συχνά πιο βαθύ. Οι αντιλήψεις προηγούνται της εκλογικής συμπεριφοράς.

Η μεθοδολογική προσοχή χρειάζεται κυρίως στα υποσύνολα: πολιτική αυτοτοποθέτηση, ηλικίες και κοινωνικές τάξεις. Ειδικά η «αγροτική τάξη» έχει μικρή βάση, όπως δηλώνεται στο ίδιο υλικό. Επομένως, δεν τη διαβάζουμε ως αυτόνομη δημοσκοπική βεβαιότητα αλλά ως ενδεικτικό κοινωνικό σήμα.

3. Το κεντρικό πολιτικό εύρημα

Το κεντρικό μήνυμα είναι ότι η χώρα εμφανίζεται να έχει χάσει το αφήγημα της προόδου. Η κυβέρνηση μπορεί να επικαλείται μακροοικονομική σταθερότητα, επενδύσεις, ψηφιακό κράτος, διεθνή αξιοπιστία. Όμως η κοινωνία απαντά: «δεν το ζω έτσι».

Η οικονομία δεν βιώνεται ως ανάπτυξη αλλά ως συμπίεση. Το 84,4% θεωρεί ότι δεν έχουν αποκατασταθεί οι περικοπές και μειώσεις της κρίσης. Το 38,3% λέει ότι τα λεφτά τελειώνουν πριν τελειώσει ο μήνας και άλλο 45,5% ότι τα φέρνει ίσα ίσα. Δηλαδή πάνω από οκτώ στους δέκα ζουν χωρίς καθαρό αίσθημα οικονομικής άνεσης.

Η θεσμική εικόνα είναι ακόμη πιο βαριά. Χαμηλή δημοκρατικότητα βλέπει το 53%, μέτρια το 20% και υψηλή μόλις το 27%, με μέση τιμή 4,4 στην κλίμακα 1-10. Η δημοκρατική νομιμοποίηση δεν έχει καταρρεύσει, αλλά έχει τραυματιστεί.

4. Η αποκλίνουσα ανάγνωση

Η εύκολη ανάγνωση είναι: «η κυβέρνηση φθείρεται». Αυτό είναι σωστό αλλά φτωχό. Η πιο ώριμη ανάγνωση είναι ότι φθείρεται το μοντέλο διακυβέρνησης που υποσχέθηκε τεχνοκρατική αποτελεσματικότητα χωρίς θεσμικό βάθος.

Το «επιτελικό κράτος» είναι το καλύτερο παράδειγμα. Μόλις 15,3% θεωρεί ότι είχε θετικά αποτελέσματα. Το 44,1% λέει ότι δεν άλλαξε και πολλά, ενώ το 39,6% θεωρεί ότι συγκέντρωσε υπερβολικές εξουσίες στον Πρωθυπουργό χωρίς αντίβαρα. Άρα δεν απορρίπτεται μόνο μια διοικητική μεταρρύθμιση. Απορρίπτεται ο πυρήνας της κυβερνητικής εικόνας: «συγκεντρώνουμε εξουσία για να είμαστε αποτελεσματικοί». Η κοινωνία απαντά: «ούτε αποτελεσματικοί γίνατε, ούτε θεσμικά πιο ασφαλείς».

Η αντιπολίτευση, όμως, δεν παίρνει αυτόματα το κέρδος. Γιατί η δυσπιστία είναι διάχυτη. Όταν το 62,4% πιστεύει ότι το Σύνταγμα τηρείται «κατά περίπτωση» και το 64,2% θεωρεί τη συνταγματική αναθεώρηση πρόσχημα, δεν βλέπουμε απλώς αντικυβερνητικό ρεύμα. Βλέπουμε κυνισμό απέναντι στη συνολική χρήση των θεσμών από την εξουσία.

5. Ανάλυση ανά πολιτικό χώρο

• Αριστεροί και κεντροαριστεροί: Εδώ έχουμε καθαρή αποδοκιμασία. Το 74,2% των αριστερών και το 68,4% των κεντροαριστερών θεωρούν ότι η χώρα πάει πίσω. Δεν είναι απλώς κομματική δυσαρέσκεια. Είναι ταύτιση οικονομικής και θεσμικής κρίσης με το κυβερνητικό μοντέλο.
• Κεντρώοι: Είναι το πιο ενδιαφέρον σώμα. Το 34% βλέπει βήματα μπροστά και το 38,7% βήματα πίσω. Δηλαδή ο χώρος που κρίνει τις εκλογές δεν έχει φύγει εντελώς από το κυβερνητικό αφήγημα, αλλά έχει πάψει να είναι ήσυχος. Εδώ κρίνεται η επόμενη πολιτική φάση.
• Κεντροδεξιοί: Παραμένουν το ισχυρότερο ανάχωμα της κυβέρνησης. Το 47,5% βλέπει βήματα μπροστά και μόνο 26,5% πίσω. Όμως στο επιτελικό κράτος και στη θεσμική λειτουργία η εικόνα δεν είναι θριαμβευτική. Η ανοχή υπάρχει, αλλά δεν είναι πια άνευ όρων.
• Δεξιοί: Εμφανίζουν πιο σύνθετο προφίλ. Το 40,5% βλέπει βήματα μπροστά, αλλά το 36,5% βλέπει πίσω. Αυτή η δεξιά δυσαρέσκεια μπορεί να μη μετακινηθεί προς κεντρώα αντιπολίτευση. Μπορεί να κινηθεί προς σκληρότερα, αντισυστημικά ή εθνικο-λαϊκά σχήματα.

6. Η κοινωνική βάση της δυσφορίας

Η κρίση είναι ταξική και ηλικιακή, αλλά όχι μόνο. Στην εργατική τάξη το 77% θεωρεί ότι η χώρα δεν έχει επιστρέψει σε κανονικότητα. Στους μικρομεσαίους το αντίστοιχο ποσοστό είναι 69,6%. Αυτά είναι τα κοινωνικά στρώματα που νιώθουν ότι δεν ανταμείφθηκαν ούτε από τη μεταμνημονιακή ανάκαμψη ούτε από την ανάπτυξη.

Το πιο αιχμηρό στοιχείο είναι η μηνιαία οικονομική αντοχή. Στην εργατική τάξη, 52,5% λέει ότι τα λεφτά τελειώνουν πριν τελειώσει ο μήνας. Στους μικρομεσαίους, 46,5%. Στη μεσαία τάξη, 30,9%. Δηλαδή η πίεση δεν είναι μόνο πρόβλημα φτώχειας. Είναι πρόβλημα διάβρωσης της κοινωνικής ασφάλειας.

Η ηλικιακή διάσταση έχει μια ενδιαφέρουσα ανατροπή. Οι νέοι 17-34 εμφανίζουν μεγαλύτερη δυνατότητα αποταμίευσης από τις μεγαλύτερες ηλικίες, αλλά αυτό δεν σημαίνει αισιοδοξία. Σημαίνει πιθανώς διαφορετική οικογενειακή στήριξη, διαφορετικά καταναλωτικά βάρη ή καθυστέρηση πλήρους οικονομικής αυτονόμησης. Το βαρύ πρόβλημα φαίνεται στις ηλικίες 45-64, όπου σχεδόν οι μισοί λένε ότι τα λεφτά τελειώνουν πριν τελειώσει ο μήνας.

7. Οικονομία: πίσω από την ακρίβεια

Η λέξη «ακρίβεια» είναι δημοσιογραφικά βολική, αλλά πολιτικά ανεπαρκής. Εδώ έχουμε κρίση διαθέσιμου εισοδήματος και κρίση κοινωνικής σύγκρισης. Το 83% θεωρεί ότι η Ελλάδα είναι σε χειρότερη θέση από μια μέση ευρωπαϊκή χώρα στο κόστος ζωής. Το 74,2% θεωρεί ότι είναι χειρότερη στη Δικαιοσύνη/Διαφάνεια.

Αυτό παράγει ένα εκρηκτικό ψυχολογικό μείγμα: «πληρώνω ευρωπαϊκές τιμές, ζω με ελληνικούς μισθούς, και δεν εμπιστεύομαι το κράτος να με προστατεύσει». Αυτό είναι πολιτικά πιο ισχυρό από τον πληθωρισμό. Ο πληθωρισμός είναι δείκτης. Η αδυναμία να τελειώσεις τον μήνα είναι βίωμα.

8. Δημοκρατία και θεσμοί

Η έρευνα δεν δείχνει απλή δυσπιστία. Δείχνει λειτουργική απονομιμοποίηση. Οι πολίτες δεν λένε ότι καταργήθηκε η δημοκρατία. Λένε κάτι πιο ύπουλο: ότι λειτουργεί επιλεκτικά, κατά περίπτωση, χωρίς πλήρη λογοδοσία.

Τα κορυφαία θεσμικά ζητήματα είναι η λογοδοσία/διαφάνεια με 37% και η ανεξαρτησία/αποτελεσματικότητα της Δικαιοσύνης με 34%. Αυτό σημαίνει ότι το θεσμικό πρόβλημα δεν αφορά αφηρημένα τη «δημοκρατία». Αφορά τον μηχανισμό ελέγχου της εξουσίας.

Το πολιτικό ρίσκο είναι μεγάλο: όταν η Δικαιοσύνη, η διαφάνεια και η λογοδοσία μπαίνουν δίπλα στην ακρίβεια, η οικονομική δυσαρέσκεια αποκτά ηθικό περιεχόμενο. Δεν είναι μόνο «δεν τα βγάζω πέρα». Είναι «δεν τα βγάζω πέρα σε ένα σύστημα που δεν παίζει καθαρά».

9. Γεωπολιτική και Ευρώπη

Εδώ βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση: η κοινωνία δεν εμπιστεύεται το ελληνικό κράτος, αλλά δεν γίνεται αντιευρωπαϊκή. Το 56,8% θέλει η Ευρώπη να προχωρήσει σε οικονομική και πολιτική ενοποίηση, ενώ μόλις 15,6% θέλει διάλυση. Το ευρωπαϊκό πρόταγμα ενισχύεται σε σχέση με προηγούμενες μετρήσεις.

Αυτό δεν είναι απαραιτήτως ώριμος φεντεραλισμός. Είναι και αναζήτηση εξωτερικού εγγυητή. Η Ευρώπη λειτουργεί στη φαντασία των πολιτών ως θεσμικό αντίβαρο στο αδύναμο εθνικό κράτος και ως προστασία απέναντι σε έναν κόσμο όπου η Κίνα θεωρείται μπροστά στην τεχνολογία και την οικονομία, οι ΗΠΑ στη στρατιωτική ισχύ και η Ευρώπη κυρίως στη δημοκρατία και τα δικαιώματα.

Το δια ταύτα

1. Η κυβέρνηση χάνει το ηθικό πλεονέκτημα της αποτελεσματικότητας. Όταν η κοινωνία δεν βλέπει ούτε καλύτερο κράτος ούτε θεσμικά αντίβαρα, το επιτελικό αφήγημα γίνεται βαρίδι.
2. Η αντιπολίτευση δεν έχει ακόμη κερδίσει το δικαίωμα της εναλλακτικής. Η κοινωνία αποδοκιμάζει, αλλά δεν μεταβιβάζει αυτομάτως εμπιστοσύνη.
3. Το κέντρο είναι το πεδίο μάχης, αλλά όχι με παλιούς όρους. Δεν αρκεί «μετριοπάθεια». Χρειάζεται αφήγημα θεσμικής αποκατάστασης και οικονομικής καθημερινότητας.
4. Η ακρίβεια γίνεται θεσμικό πρόβλημα. Όταν ο πολίτης νιώθει οικονομικά πιεσμένος και θεσμικά απροστάτευτος, η δυσαρέσκεια γίνεται βαθύτερη.
5. Η Ευρώπη παραμένει καταφύγιο, όχι εχθρός. Αυτό ανοίγει χώρο για φιλοευρωπαϊκή, μεταρρυθμιστική πρόταση, αλλά μόνο αν συνδεθεί με κοινωνική προστασία και θεσμική αξιοπιστία.