Προϋπολογισμός σε προπολεμικό κλίμα ανασφάλειας – Ανάλυση 06/10

Ο τελευταίος πλήρης προϋπολογισμός της κυβερνητικής περιόδου που κατατέθηκε χθες στη Βουλή έχει μια ιδιομορφία που αξίζει μεγαλύτερη προσοχή από τις επιμέρους παροχές του. Δεν επιχειρεί να υποσχεθεί ότι η κρίση τελείωσε. Προσπαθεί να πείσει ότι το κράτος έχει πλέον αρκετή αντοχή ώστε να ζει μαζί της.

Αυτό είναι το πραγματικό πολιτικό μήνυμα του σχεδίου. Η ακρίβεια δεν θεωρείται παροδικό ατύχημα, ούτε η ενεργειακή ανασφάλεια μια παρένθεση που σύντομα θα κλείσει. Αντιμετωπίζονται περίπου ως νέες σταθερές της ευρωπαϊκής οικονομίας. Και η απάντηση της κυβέρνησης δεν είναι μια μεγάλη αναδιανομή εισοδήματος, αλλά η δημιουργία αποθεμάτων αντοχής, χαμηλότερο χρέος, υψηλά πλεονάσματα, επενδύσεις, στοχευμένες ενισχύσεις και μόνιμες παρεμβάσεις στο ενεργειακό κόστος.

Εδώ βρίσκεται και η πρώτη πολιτική αντίφαση. Η κυβέρνηση έχει κάθε λόγο να επιθυμεί χαμηλότερο πληθωρισμό, επειδή η ακρίβεια καταστρέφει διαθέσιμο εισόδημα και πολιτική εμπιστοσύνη. Ταυτόχρονα όμως η άνοδος των ονομαστικών εισοδημάτων, της κατανάλωσης και των τιμών έχει διευρύνει τη φορολογική βάση και έχει συμβάλει στη δημιουργία δημοσιονομικού χώρου. Ένα μέρος, δηλαδή, της σημερινής δυνατότητας για ελαφρύνσεις προκύπτει από την ίδια οικονομία που επιβάρυνε το νοικοκυριό.

Δεν πρόκειται για αντίφαση λογιστική, αλλά πολιτική.

Το δεύτερο στοιχείο είναι ακόμη σημαντικότερο. Η κυβέρνηση φαίνεται να εγκαταλείπει σταδιακά την ιδέα ότι μπορεί να αντιμετωπίζει κάθε ενεργειακή κρίση πληρώνοντας ένα μέρος του λογαριασμού. Η έμφαση μεταφέρεται σε δίκτυα, αποθήκευση, εξοικονόμηση, ενεργειακές υποδομές. Είναι ορθότερη κατεύθυνση, αλλά πολιτικά πολύ δυσκολότερη. Η επιδότηση φαίνεται αμέσως στον λογαριασμό, η υποδομή αποδίδει σε χρόνια. Ο ψηφοφόρος όμως ζει στο παρόν.

Υπάρχει και μια τρίτη, λιγότερο ορατή επιλογή. Παρά το ότι βρισκόμαστε κοντά στο τέλος της κυβερνητικής θητείας, δεν εξαντλείται ο δημοσιονομικός χώρος. Διατηρείται υψηλό πρωτογενές πλεόνασμα και συνεχίζεται η ταχεία μείωση του χρέους. Αυτό δείχνει ότι το οικονομικό επιτελείο φοβάται περισσότερο το επόμενο εξωτερικό σοκ από όσο φοβάται την κατηγορία ότι δεν μοιράζει αρκετά.

Αυτή είναι ίσως η βαθύτερη ουσία του προϋπολογισμού. Δεν είναι ένας προϋπολογισμός αισιοδοξίας, είναι ένας προϋπολογισμός προετοιμασίας.

Το πολιτικό του πρόβλημα βρίσκεται αλλού. Η κυβέρνηση μπορεί να αποδείξει στις αγορές ότι η χώρα είναι ασφαλέστερη, δυσκολότερα όμως θα πείσει μια οικογένεια ότι είναι και η ίδια ασφαλέστερη, όταν η βελτίωση του εισοδήματός της παραμένει μικρή απέναντι στο κόστος στέγης, τροφίμων και ενέργειας.

Και εκεί θα κριθεί τελικά ο τελευταίος προϋπολογισμός, όχι στο αν βγαίνει η αριθμητική του, αλλά στο αν η οικονομική ανθεκτικότητα του κράτους μετατραπεί εγκαίρως σε οικονομική ανθεκτικότητα των πολιτών.

STRATEGYONLINE DAILY INTELLIGENCE

Η αποκλίνουσα ανάγνωση: ο προϋπολογισμός δεν είναι τόσο προεκλογικός όσο μεταβατικός

Το 2027 είναι η πρώτη χρονιά μετά την ουσιαστική λήξη του Ταμείου Ανάκαμψης. Τα έσοδα από το ΤΑΑ μειώνονται δραματικά, ενώ ο κρατικός προϋπολογισμός επιχειρεί να καλύψει μέρος του κενού με αυξημένο Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων, εθνικούς πόρους και άλλα ευρωπαϊκά εργαλεία.

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο του προϋπολογισμού. Η κυβέρνηση δεν διαχειρίζεται απλώς την τελευταία της προεκλογική χρονιά. Προσπαθεί να αποδείξει ότι το ελληνικό μοντέλο ανάπτυξης μπορεί να σταθεί και χωρίς τη μεγάλη εξωτερική ένεση του Ταμείου Ανάκαμψης.

Άρα, η πραγματική πολιτική δοκιμασία δεν είναι τα 500 ευρώ στους δημοσίους υπαλλήλους ή η μείωση των εισφορών. Είναι αν η οικονομία μπορεί να συνεχίσει να παράγει ανάπτυξη 2,3% όταν αποσύρεται ένας από τους βασικούς κινητήρες των προηγούμενων ετών.

Και εδώ αρχίζει το ενδιαφέρον.

1. Ο πληθωρισμός είναι ταυτόχρονα πολιτικός εχθρός και δημοσιονομικός σύμμαχος

Η κυβέρνηση πολιτικά υποφέρει από την ακρίβεια. Δημοσιονομικά όμως το κράτος έχει ωφεληθεί από την άνοδο των ονομαστικών εισοδημάτων, των συναλλαγών και των φορολογικών εσόδων.

Το 2027 τα φορολογικά έσοδα προβλέπεται να αυξηθούν στα 77,9 δισ. ευρώ, παρά τις μειώσεις φόρων και εισφορών. Μόνο ο φόρος εισοδήματος προβλέπεται αυξημένος κατά 7,5%.

Αυτό δημιουργεί ένα σχεδόν παράδοξο πολιτικό μοντέλο.

Η ακρίβεια διαβρώνει την αγοραστική δύναμη και την κυβερνητική δημοτικότητα, αλλά ταυτόχρονα αυξάνει την ονομαστική φορολογική βάση και δημιουργεί χώρο για παρεμβάσεις.

Με απλά λόγια, ένα κομμάτι των μέτρων που επιστρέφει το κράτος στους πολίτες χρηματοδοτείται από μια οικονομία στην οποία οι τιμές και τα ονομαστικά εισοδήματα έχουν ήδη ανέβει.

Αυτό δεν είναι λογιστικό τέχνασμα. Είναι η μεγάλη πολιτική αντίφαση της περιόδου.

2. Ο πραγματικός αντίπαλος του προϋπολογισμού δεν είναι η αντιπολίτευση αλλά το πετρέλαιο

Ολόκληρο το σχέδιο στηρίζεται σε μία κρίσιμη παραδοχή: ότι ο πληθωρισμός θα υποχωρήσει.

Οι πραγματικές αμοιβές εκτιμάται ότι θα αυξηθούν μόλις κατά 1,4%. Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει μεγάλο περιθώριο σφάλματος.

Αν οι ενεργειακές τιμές παραμείνουν υψηλές, η προβλεπόμενη αύξηση των πραγματικών εισοδημάτων μπορεί να εξαφανιστεί.

Γι’ αυτό θεωρώ πολύ πιο σημαντικό από όσο παρουσιάζεται το αποθεματικό των 200 εκατ. ευρώ για πιθανές παρεμβάσεις στην ενέργεια.

Η κυβέρνηση ουσιαστικά ενσωματώνει την ενεργειακή κρίση ως μόνιμη πιθανότητα του δημοσιονομικού σχεδιασμού. Δεν αντιμετωπίζει πλέον την ενέργεια ως έκτακτο σοκ αλλά ως διαρθρωτικό πολιτικό κίνδυνο.

Αυτό είναι τεράστια αλλαγή.

3. Η κυβέρνηση αλλάζει μοντέλο: από επιδοτήσεις σε υποδομές

Το 2026 είχαμε έκτακτες επιδοτήσεις καυσίμων, κάρτες, ενισχύσεις. Για το 2027 το βάρος μετακινείται αλλού: αποθήκευση ενέργειας, δίκτυα, αντλίες θερμότητας, φωτοβολταϊκά, ενεργειακή αναβάθμιση κτιρίων, διασυνδέσεις. Το προσχέδιο μάλιστα μιλά για πιθανή μείωση της λιανικής τιμής ηλεκτρικής ενέργειας έως 30% την περίοδο 2027-2029.

Εδώ υπάρχει μια βαθύτερη πολιτική στροφή.

Η κυβέρνηση επιχειρεί να φύγει από το μοντέλο «το κράτος πληρώνει μέρος του λογαριασμού» και να περάσει στο μοντέλο «το κράτος επενδύει ώστε ο λογαριασμός να είναι χαμηλότερος». Αν πετύχει, είναι διαρθρωτική πολιτική. Αν αποτύχει, θα ξαναγυρίσουμε στις επιδοτήσεις.

4. Ο προϋπολογισμός είναι πολύ πιο συντηρητικός απ’ όσο φαίνεται

Παρά τις παροχές, το πρωτογενές πλεόνασμα παραμένει στο 3,3%. Αυτό είναι πολύ μεγάλο.

Η κυβέρνηση δεν χρησιμοποιεί όλο τον δημοσιονομικό χώρο για εισοδηματική πολιτική. Κρατά σημαντικό τμήμα του για τη μείωση του χρέους.

Το δημόσιο χρέος προβλέπεται να πέσει στο 128,8% του ΑΕΠ το 2027. Επομένως αυτός δεν είναι ένας κλασικός εκλογικός προϋπολογισμός. Είναι ένας προϋπολογισμός που προσπαθεί να αγοράσει ταυτόχρονα δύο πράγματα:

• πολιτική αντοχή στο εσωτερικό και
• αξιοπιστία στις αγορές.

Και αυτά τα δύο δεν συμβαδίζουν πάντοτε.

5. Η μεγάλη ευπάθεια: οι επενδύσεις

Η πρόβλεψη για αύξηση επενδύσεων 7,9% είναι το κεντρικό στοίχημα του προϋπολογισμού. Αν οι επενδύσεις χαμηλώσουν σημαντικά, ολόκληρη η αρχιτεκτονική αρχίζει να τρίζει.

Μικρότερη ανάπτυξη σημαίνει μικρότερα φορολογικά έσοδα, λιγότερος δημοσιονομικός χώρος, δυσκολότερη διατήρηση των παροχών και μικρότερη μείωση χρέους.

Βασικό σενάριο

Η κυβέρνηση επιχειρεί να περάσει από το μοντέλο «ανάκαμψη μέσω ευρωπαϊκών κεφαλαίων» σε ένα μοντέλο «μόνιμης ανάπτυξης μέσω επενδύσεων, παραγωγικότητας και αυξημένης φορολογικής βάσης».

Αποκλίνουσα υπόθεση

Ο προϋπολογισμός μπορεί να είναι στην πραγματικότητα περισσότερο αμυντικός παρά επεκτατικός. Η κυβέρνηση ίσως γνωρίζει ότι εισέρχεται σε περίοδο αυξημένης διεθνούς αστάθειας και προτιμά να κρατήσει υψηλά πλεονάσματα και χαμηλότερο χρέος, ώστε να διαθέτει πυρομαχικά αν υπάρξει νέο ενεργειακό ή γεωπολιτικό σοκ.

Το αποθεματικό για την ενέργεια, η επιμονή στα πλεονάσματα και η συνέχιση πρόωρων αποπληρωμών χρέους κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση.

Και εδώ βρίσκεται για μένα η πιο ενδιαφέρουσα πολιτική ανάγνωση:

Ο προϋπολογισμός του 2027 δεν είναι πραγματικά ο τελευταίος προεκλογικός προϋπολογισμός της κυβέρνησης. Είναι ένας προϋπολογισμός ασφάλισης απέναντι σε έναν κόσμο που το οικονομικό επιτελείο θεωρεί ότι γίνεται πολύ πιο επικίνδυνος.

Το πρόβλημα είναι ότι ο ψηφοφόρος δεν ψηφίζει για τη μείωση του λόγου χρέους προς ΑΕΠ. Ψηφίζει για το αν του περισσεύουν χρήματα στις 25 του μήνα.

Και αυτή ακριβώς είναι η επικίνδυνη απόσταση ανάμεσα στην οικονομική λογική του προϋπολογισμού και στην πολιτική πραγματικότητα.