|
Τα αποτελέσματα της PISA 2025 θα ήταν λάθος να διαβαστούν ως ακόμη μία αποτυχία του εκπαιδευτικού συστήματος, να συζητηθούν για δύο ημέρες, να κατανεμηθούν οι ευθύνες ανάμεσα σε κυβερνήσεις, υπουργούς και συνδικαλιστές και μετά να εξαφανιστούν κάτω από την επόμενη πολιτική είδηση. Το πρόβλημα είναι βαθύτερο, αφορά την ίδια την ποιότητα της Δημοκρατίας.
Τα στοιχεία είναι βαριά. Μόλις το 56% των 15χρονων στην Ελλάδα φτάνει τουλάχιστον στο βασικό επίπεδο επάρκειας στην κατανόηση κειμένου, έναντι 69% στον ΟΟΣΑ. Στα μαθηματικά το αντίστοιχο ποσοστό είναι 50%, έναντι 65%, στις φυσικές επιστήμες 59%, έναντι 74%. Μόλις 1% των Ελλήνων μαθητών φτάνει στα δύο ανώτερα επίπεδα στην ανάγνωση, εκεί όπου ο ΟΟΣΑ τοποθετεί μεταξύ άλλων την ικανότητα κατανόησης σύνθετων κειμένων και διάκρισης γεγονότος από άποψη όταν οι ενδείξεις δεν είναι προφανείς.
Αυτό είναι το στοιχείο που θα έπρεπε να τρομάζει περισσότερο από τις διεθνείς κατατάξεις.
Η PISA δεν μετρά την ποιότητα της Δημοκρατίας, ούτε αποδεικνύει ότι ένας μαθητής με χαμηλή επίδοση θα γίνει αύριο εύπιστος ψηφοφόρος ή θιασώτης θεωριών συνωμοσίας. Όποιος έκανε τέτοιο άλμα θα υπέπιπτε ακριβώς στο σφάλμα που υποτίθεται ότι καταγγέλλει. Μετρά όμως δεξιότητες χωρίς τις οποίες η σύγχρονη δημοκρατική ιδιότητα γίνεται πολύ δυσκολότερη, να διαβάζεις, να αξιολογείς πληροφορίες, να ελέγχεις συμπεράσματα, να κατανοείς αριθμούς, να διακρίνεις τον ισχυρισμό από την απόδειξη.
Και εδώ αρχίζει το πολιτικό πρόβλημα.
Ο πολίτης του 2026 δεν καλείται απλώς να επιλέξει ανάμεσα σε δύο προγράμματα. Βομβαρδίζεται καθημερινά από αποσπασματικά βίντεο, τίτλους χωρίς περιεχόμενο, επιλεκτικούς αριθμούς, αλγοριθμικά επιλεγμένη οργή, κομματική προπαγάνδα, θεωρίες συνωμοσίας και εύκολες βεβαιότητες. Αν δεν διαθέτει εργαλεία κατανόησης, η πολιτική συζήτηση μετατρέπεται από διαγωνισμό επιχειρημάτων σε διαγωνισμό συναισθηματικής διέγερσης.
Τότε κερδίζει αυτός που φωνάζει απλούστερα.
Ο σύνθετος κόσμος μετατρέπεται σε ιστορία καλών και κακών. Η οικονομία γίνεται «μας κλέβουν». Η εξωτερική πολιτική γίνεται «προδότες και πατριώτες». Η Ευρώπη γίνεται είτε σωτήρας είτε δυνάστης. Η ακρίβεια αποκτά πάντοτε έναν εύκολο ένοχο. Κάθε θεσμικός περιορισμός βαφτίζεται συνωμοσία. Κάθε δυσάρεστο δεδομένο απορρίπτεται ως προπαγάνδα του αντιπάλου.
Και επειδή η πραγματικότητα είναι δύσκολη, η θυματοποίηση γίνεται πολιτικά ελκυστική, μας φταίνε πάντοτε οι άλλοι, οι ξένοι, οι ελίτ, τα συμφέροντα, τα μέσα ενημέρωσης, η αντιπολίτευση, η κυβέρνηση, ποτέ οι αντιφάσεις των επιλογών μας.
Το ελληνικό πρόβλημα δεν είναι μόνο μαθησιακό. Τα στοιχεία της PISA περιγράφουν και σχολικό περιβάλλον που δυσκολεύεται να λειτουργήσει. Το 46% των μαθητών βρίσκεται σε σχολεία όπου οι διευθυντές αναφέρουν ελλείψεις εκπαιδευτικών, το 47% σε σχολεία όπου οι υποδομές θεωρείται ότι εμποδίζουν σε κάποιο βαθμό τη διδασκαλία. Το 37% δηλώνει ότι δεν μπορεί να εργαστεί καλά στα περισσότερα ή σε όλα τα μαθήματα φυσικών επιστημών, το 46% αναφέρει θόρυβο και αταξία στα περισσότερα ή όλα τα μαθήματα, ενώ το 31% είχε χάσει τουλάχιστον μία ημέρα σχολείου μέσα στις δύο εβδομάδες πριν από την εξέταση.
Δεν πρόκειται λοιπόν απλώς για παιδιά που «δεν διάβασαν αρκετά». Πρόκειται για μηχανισμό παραγωγής πολιτών.
Και εδώ η ευθύνη είναι διακομματική και διαγενεακή.
Επί δεκαετίες αντιμετωπίσαμε την Παιδεία σαν σύστημα μετάδοσης ύλης, εξετάσεων και πιστοποιητικών. Πολύ λιγότερο σαν εργαστήριο κρίσης. Μάθαμε στα παιδιά να αναζητούν τη σωστή απάντηση, όχι πάντα να ρωτούν γιατί είναι σωστή. Να θυμούνται, όχι να ελέγχουν. Να επαναλαμβάνουν, όχι να αμφισβητούν τεκμηριωμένα.
Το περίφημο «πίστευε και μη ερεύνα» δεν είναι θρησκευτική ή ιδεολογική ιδιοκτησία κανενός, είναι η πιο βολική πολιτική στάση για κάθε σύστημα εξουσίας που προτιμά οπαδούς από πολίτες.
Και τα μέσα ενημέρωσης δεν μπορούν να εξαιρεθούν. Όταν επιλέγουμε τον τίτλο αντί της εξήγησης, την κραυγή αντί του δεδομένου, το πρόσωπο αντί της πολιτικής, όταν εμφανίζουμε κάθε ημέρα μια νέα «καταστροφή» και την επόμενη την ξεχνάμε, εκπαιδεύουμε κι εμείς το κοινό στην επιφανειακή κατανάλωση της πραγματικότητας.
Η πτώση, βέβαια, δεν είναι μόνο ελληνική. Ο ΟΟΣΑ καταγράφει ιστορικά χαμηλές μέσες επιδόσεις σε ανάγνωση και μαθηματικά σε ολόκληρο τον οργανισμό και σημειώνει ότι ένας στους πέντε 15χρονους είναι πλέον χαμηλής επίδοσης και στα τρία βασικά πεδία. Αυτό όμως δεν αποτελεί άλλοθι. Η Ελλάδα βρίσκεται ήδη κάτω από τον μέσο όρο και στα τρία.
Η χώρα χρειάζεται επομένως κάτι περισσότερο από μία ακόμη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση.
Χρειάζεται μια πολιτική παιδείας για ενεργούς και κριτικά σκεπτόμενους πολίτες, κατανόηση κειμένου, αριθμητικό γραμματισμό, αξιολόγηση πηγών, διάκριση γεγονότος και γνώμης, έλεγχο εικόνων και ισχυρισμών, γνώση θεσμών, επιχειρηματολογία, πραγματική εξοικείωση με την επιστημονική μέθοδο.
Γιατί η Δημοκρατία δεν κινδυνεύει μόνο όταν οι πολίτες δεν μπορούν να μιλήσουν.
Κινδυνεύει και όταν μπορούν να μιλήσουν όλοι, αλλά όλο και λιγότεροι μπορούν να ελέγξουν αν αυτό που ακούνε είναι αλήθεια.
Και τότε ο δημαγωγός δεν χρειάζεται να λογοκρίνει κανέναν.
Αρκεί να του προσφέρει την πιο εύκολη εξήγηση.
Strategic Use Case
Θέλετε να δούμε έτσι και το δικό σας θέμα;
Η ίδια λογική ανάλυσης μπορεί να προσαρμοστεί σε οργανισμούς, επιχειρήσεις, θεσμικά projects, πολιτικά πρόσωπα και ομάδες επικοινωνίας που χρειάζονται καθαρό αφήγημα, καλύτερη κατανόηση των συσχετισμών και πιο σωστή δημόσια τοποθέτηση.
