Όταν η είδηση στρατολογεί τον αναγνώστη – Άποψη 06/08

Ο ελληνικός Τύπος παραμένει ελεύθερος ως προς την πολυφωνία του, αλλά όχι πάντοτε ως προς τη συνείδησή του. Διαθέτει πολλές φωνές, οι περισσότερες όμως μιλούν μέσα από πολιτικά, επιχειρηματικά ή ιδεολογικά φίλτρα. Η ελευθερία της έκφρασης δεν συνεπάγεται αυτομάτως και ανεξαρτησία της κρίσεως. Ένα χρόνο τώρα από το StrategyOnline.gr αναλύουμε καθημερινά τα αποκόμματα των πολιτικών εφημερίδων. Στην σύντομη αυτή πορεία η ιστορική μνήμη που δημιουργήσαμε, τόσο οι συντάκτες όσο και η Τεχνητή Νοημοσύνη που μας βοηθά στην επεξεργασία των χιλιάδων αποκομμάτων από τις δεκάδες εφημερίδες του Ελληνικού Τύπου, καταλήγει σε μερικά συμπεράσματα που με την βοήθεια της Ψυχολογίας της Μαζών προσπαθούμε να αποκωδικοποίησουμε.

Ο Γκυστάβ Λε Μπον είχε κατανοήσει ότι το πλήθος δεν πείθεται τόσο από την απόδειξη όσο από την επανάληψη, την εικόνα και τον φόβο. Στον σημερινό Τύπο, η είδηση συχνά δεν προσφέρεται για να φωτίσει το γεγονός, αλλά για να διεγείρει το θυμικό. Ο τίτλος προδικάζει την ετυμηγορία, η φωτογραφία υποδεικνύει τον ένοχο και το σχόλιο μεταμφιέζεται σε ρεπορτάζ. Ο αναγνώστης καλείται να αγανακτήσει προτού προλάβει να σκεφθεί.

Κάντε το StrategyOnline.gr προτιμώμενη πηγή στη Google

Η στρατευμένη δημοσιογραφία επιλέγει υπαρκτά γεγονότα, αλλά τα συναρμολογεί σύμφωνα με την επιθυμητή κομματική εικόνα. Η προπαγανδιστική προχωρεί βαθύτερα, κατασκευάζει εχθρούς, αποσιωπά αντιφάσεις και μετατρέπει την πολιτική διαφωνία σε ηθική μομφή. Το αποτελεσματικότερο ψεύδος, άλλωστε, δεν είναι η επινόηση, αλλά η ακρωτηριασμένη αλήθεια.

Το πρόβλημα επομένως δεν βρίσκεται μόνο στις εξαρτήσεις των μέσων. Βρίσκεται και στην κοινωνική ζήτηση για βεβαιότητες που ανακουφίζουν από την ευθύνη της σκέψεως. Ο Τύπος κολακεύει το κοινό του, του επιβεβαιώνει ότι πάντοτε φταίνε οι άλλοι και εμπορεύεται την οργή του.

Το δια ταύτα είναι σκληρό. Ελεύθερη δημοσιογραφία υπάρχει μόνον όταν το μέσο ελέγχει και τη δική του παράταξη. Διαφορετικά δεν ενημερώνει πολίτες, στρατολογεί πλήθη.

Ο ελληνικός Τύπος μέσα από την «Ψυχολογία των Μαζών»

Με βάση τη συστηματική ανάγνωση των εφημερίδων που έχουμε κάνει όλους αυτούς τους μήνες, η απάντηση είναι μάλλον δυσάρεστη, αλλά καθαρή: ο ελληνικός Τύπος δεν είναι συνολικά ανελεύθερος, όμως σε μεγάλο μέρος του δεν λειτουργεί ως πραγματικά ανεξάρτητη δημοσιογραφία. Κυριαρχεί ένα μικτό σύστημα, όπου συνυπάρχουν η ελεύθερη ενημέρωση, η πολιτική στράτευση και, στις ακραίες περιπτώσεις, η απροκάλυπτη προπαγάνδα.

Η κρίσιμη διάκριση δεν είναι αν μια εφημερίδα «έχει άποψη». Κάθε σοβαρό μέσο έχει θέση. Το ζήτημα είναι αν η θέση ακολουθεί τα γεγονότα ή αν τα γεγονότα στρατολογούνται για να υπηρετήσουν τη θέση.

Ο Γκυστάβ Λε Μπον μάς προσφέρει έναν χρήσιμο, αν και επιστημονικά παλαιωμένο, φακό. Υποστήριζε ότι η μάζα δεν κινητοποιείται κυρίως από σύνθετα επιχειρήματα, αλλά από εικόνες, επαναλήψεις, βεβαιότητες, φόβους, σύμβολα και προσωποποιημένους εχθρούς. Ακριβώς εκεί πατά μεγάλο μέρος της σύγχρονης ελληνικής δημοσιογραφίας.

1. Η ελεύθερη δημοσιογραφία

Υπάρχει, αλλά δεν αποτελεί πάντοτε τον κυρίαρχο τόνο. Εντοπίζεται κυρίως σε ερευνητικά ρεπορτάζ, θεσμικές αναλύσεις και οικονομικές παρουσιάσεις που διαχωρίζουν το γεγονός από την εκτίμηση.

Οι βασικές πρακτικές της είναι:

• Διασταύρωση πληροφοριών και πολλαπλές πηγές.
• Σαφής διάκριση ανάμεσα σε είδηση, σχόλιο και καταγγελία.
• Παρουσίαση της κυβερνητικής και της αντιπολιτευτικής θέσης.
• Χρήση στοιχείων, εγγράφων και επώνυμων μαρτυριών.
• Διόρθωση λαθών και αναγνώριση της αβεβαιότητας.
• Έλεγχος της εξουσίας ανεξάρτητα από το ποιος κυβερνά.
• Ανάδειξη ενός θέματος ακόμη και όταν ενοχλεί το αναγνωστικό κοινό του μέσου.

Το βασικό της γνώρισμα είναι ότι επιτρέπει στον αναγνώστη να καταλήξει σε διαφορετικό συμπέρασμα από τον συντάκτη. Δεν τον μεταχειρίζεται ως οπαδό.

2. Η στρατευμένη δημοσιογραφία

Αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, η επικρατέστερη μορφή στον πολιτικό ελληνικό Τύπο. Οι εφημερίδες δεν επινοούν κατ’ ανάγκην τα γεγονότα, αλλά τα επιλέγουν, τα ιεραρχούν και τα ερμηνεύουν μέσα από προκαθορισμένη πολιτική γραμμή.

Στις αναλύσεις μας εμφανίστηκαν σταθερά διαφορετικά οικοσυστήματα: φιλοκυβερνητικός Τύπος με έμφαση στη σταθερότητα και στις επενδύσεις, αντιπολιτευόμενος Τύπος με έμφαση στην ακρίβεια, στη θεσμική φθορά και στα σκάνδαλα, συντηρητικός Τύπος με εθνικά και ταυτοτικά αντανακλαστικά, αριστερός Τύπος με ταξική ερμηνεία και λαϊκά φύλλα με δραματοποίηση και καταγγελτικό λόγο.

Οι πρακτικές του στρατευμένου Τύπου είναι:

• Επιλεκτική ανάδειξη πραγματικών γεγονότων.
• Υποβάθμιση ειδήσεων που βλάπτουν τη «δική μας» πλευρά.
• Μεγέθυνση των αντιφάσεων του αντιπάλου.
• Μετατροπή της είδησης σε πολιτικό όπλο μέσω τίτλου και φωτογραφίας.
• Χρήση παραπολιτικών στηλών για μηνύματα, διαρροές και εσωκομματικά χτυπήματα.
• Προσωποποίηση της επιτυχίας στον ηγέτη και της αποτυχίας σε υπουργούς, συνεργάτες ή «συστήματα».
• Κοινή αναπαραγωγή συγκεκριμένων φράσεων, όπως «δύναμη πυρός», «ψήφος εμπιστοσύνης» ή «χάος», ώστε να εμπεδώνεται ενιαίο πλαίσιο.
• Ηθική ασυμμετρία, επιείκεια στους οικείους, αυστηρότητα στους αντιπάλους.

Εδώ λειτουργεί καθαρά ο μηχανισμός του Λε Μπον: επιβεβαίωση της ταυτότητας της ομάδας και διαρκής υπόδειξη του αντιπάλου.

3. Η προπαγανδιστική δημοσιογραφία

Η προπαγάνδα αρχίζει όταν το μέσο δεν επιχειρεί απλώς να πείσει, αλλά να κλείσει τις εξόδους της σκέψης. Δεν ζητά από τον αναγνώστη να αξιολογήσει. Του παραδίδει έτοιμο ένοχο, έτοιμο φόβο και έτοιμη αγανάκτηση.

Οι πρακτικές της είναι:

• Κατασκευή βεβαιότητας χωρίς επαρκή τεκμήρια.
• Παρουσίαση ισχυρισμών περί «προδοσίας», «συνωμοσίας» ή «εθνικής μειοδοσίας» ως αποδεδειγμένων γεγονότων.
• Δαιμονοποίηση προσώπων και συλλογική ενοχοποίηση ομάδων.
• Διαρκής επανάληψη του ίδιου μηνύματος από τίτλους, σχόλια και «αποκαλύψεις».
• Χρήση φόβου, οργής, ταπείνωσης και αισθήματος πολιορκίας.
• Ψευδής διχοτόμηση, «ή μαζί μας ή εναντίον της χώρας».
• Αποκοπή δηλώσεων από τα συμφραζόμενά τους.
• Συνωμοσιολογική σύνδεση άσχετων γεγονότων.
• Θεατρικοί τίτλοι και εικόνες που προηγούνται των αποδείξεων.
• Συστηματική αποσιώπηση κάθε στοιχείου που διαταράσσει το αφήγημα.

Το δια ταύτα

Ο ελληνικός Τύπος αντανακλά πολιτικό πλουραλισμό, αλλά όχι κατ’ ανάγκην δημοσιογραφική ανεξαρτησία. Υπάρχουν πολλές διαφορετικές φωνές, όμως αρκετές από αυτές είναι δεμένες με κομματικά κέντρα, επιχειρηματικά συμφέροντα, προσωπικές στρατηγικές ή σχέσεις εξουσίας. Ο πλουραλισμός των εξαρτήσεων δεν ταυτίζεται με ελευθερία.

Η πιο ύπουλη παθογένεια δεν είναι το χονδροειδές ψέμα. Είναι η επιλεκτική αλήθεια: αληθινά γεγονότα, προσεκτικά διαλεγμένα, δραματικά μεγεθυμένα και πολιτικά συναρμολογημένα, ώστε ο αναγνώστης να φτάσει μόνο στο επιθυμητό συμπέρασμα.

Με όρους Λε Μπον, μεγάλο μέρος του Τύπου δεν αντιμετωπίζει πλέον τον πολίτη ως σκεπτόμενο υποκείμενο, αλλά ως μέλος ενός θυμικού πλήθους. Και όταν η ενημέρωση αρχίζει να οργανώνει συναισθήματα αντί να ελέγχει γεγονότα, η δημοσιογραφία δεν εξαφανίζεται. Παραμένει ως σκηνικό, ενώ πίσω από την κουρτίνα έχει ήδη αρχίσει η προπαγάνδα.