Το «ηθικό πλεονέκτημα» ως πολιτικό συγχωροχάρτι – Άποψη 06/08

Το «ηθικό πλεονέκτημα» της Αριστεράς γεννήθηκε στην Ελλάδα ως ιστορική αποκατάσταση των ηττημένων και των διωγμένων. Δεν έμεινε όμως μνήμη, έγινε εξουσία, ένα αόρατο πιστοποιητικό αθωότητας που απάλλασσε τον φορέα του από τον έλεγχο των πράξεών του. Εκεί αρχίζει η παθολογία της Μεταπολίτευσης. Όπως υποδεικνύει ο Πασκάλ Μπρυκνέρ στην «Τυραννία της μεταμέλειας», η ενοχή, όταν παύει να οδηγεί στην ευθύνη, μετατρέπεται σε μηχανισμό κυριαρχίας.

Η ελληνική Δεξιά έμαθε να απολογείται ακόμη και όταν κυβερνούσε, ενώ η ευρύτερη προοδευτική παράταξη έμαθε να κυβερνά χωρίς να απολογείται. Γύρω από αυτή την αντιστροφή οικοδομήθηκε ένα κατεστημένο που βάφτισε την πελατεία κοινωνική δικαιοσύνη, τη συντεχνία λαϊκή κατάκτηση και τη λεηλασία αναδιανομή. Το Lifestyle που γεννήθηκε ως πολιτισμικό απότοκο πρόσφερε το αναγκαίο σκηνικό, μια κοινωνία όπου ο πλούτος δεν χρειαζόταν προέλευση, μόνο φωτογένεια. Έτσι, το μαύρο χρήμα δεν κρυβόταν απλώς, αποκτούσε λάμψη, κύρος και τελικά πολιτική νομιμοποίηση. Και η δημοκρατία, αντί να ωριμάσει, συνήθισε να εξαγοράζει τη συνείδησή της σιωπηλά.

Κάντε το StrategyOnline.gr προτιμώμενη πηγή στη Google

Ο Μπρυκνέρ και η ενοχή ως εξουσία

Στην «Τυραννία της μεταμέλειας» ο Πασκάλ Μπρυκνέρ δεν αρνείται τα εγκλήματα του δυτικού πολιτισμού. Υποστηρίζει ότι η δικαιολογημένη αυτοκριτική μεταλλάχθηκε σε παθολογική ενοχή, η οποία δεν οδηγεί σε υπευθυνότητα αλλά σε μόνιμη αυτοκαταδίκη. Η Δύση θεωρείται ένοχη εκ προοιμίου, ενώ όσοι εμφανίζονται ως ιστορικά καταπιεσμένοι αποκτούν μια σχεδόν αυτόματη ηθική ασυλία. Η ενοχή παύει να αφορά συγκεκριμένες πράξεις και γίνεται κληρονομική ταυτότητα.

Η ελληνική παραλλαγή είναι σχεδόν κατοπτρική:

• Η μετεμφυλιακή Δεξιά έφερε πραγματικό ιστορικό βάρος, διώξεις, πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων, εξορίες, αποκλεισμούς και τελικά τη δικτατορία.
• Η Αριστερά διέθετε το πραγματικό κύρος του διωκόμενου και τη συμβολική ισχύ της Αντίστασης.
• Μετά το 1974, η ιστορική αποκατάσταση εξελίχθηκε σταδιακά σε πολιτισμική ηγεμονία.
• Από το «η Αριστερά υπήρξε θύμα» περάσαμε στο αυθαίρετο «η Αριστερά έχει πάντοτε δίκιο».

Εδώ βρίσκεται η ελληνική «τυραννία της μεταμέλειας». Η ενοχή της παλαιάς Δεξιάς έγινε το κεφάλαιο νομιμοποίησης ενός νέου συστήματος εξουσίας.

Από τη δικαίωση στην εξαργύρωση

Η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης το 1982 ήταν πράξη δημοκρατικής ολοκλήρωσης, όχι συνωμοσία. Ενέταξε στην εθνική κοινότητα ανθρώπους που είχαν αποκλειστεί επί δεκαετίες. Η σύγχρονη ιστοριογραφία τη θεωρεί καίρια στιγμή συμφιλίωσης. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η συμφιλίωση μετατρέπεται σε μονοπώλιο της ιστορικής αρετής. Cambridge University Press

Το ΠΑΣΟΚ υπήρξε ο μεγάλος μετατροπέας αυτής της ηθικής περιουσίας σε κρατική εξουσία. Δεν ήταν κομμουνιστικό κόμμα, αλλά οικειοποιήθηκε τη γλώσσα, τα σύμβολα και τη μνήμη της ηττημένης Αριστεράς. Η «Αλλαγή» δεν υποσχόταν απλώς καλύτερη διακυβέρνηση. Υποσχόταν ιστορική αποκατάσταση.

Έτσι νομιμοποιήθηκαν:

• Η κομματική κατάληψη του κράτους ως «εκδημοκρατισμός».
• Οι μαζικοί διορισμοί ως «κοινωνική δικαιοσύνη».
• Η συντεχνιακή προνομιοδότηση ως «κατάκτηση».
• Η δημοσιονομική ανευθυνότητα ως «αναδιανομή».
• Η ανομία των ημετέρων ως «λαϊκό δικαίωμα».
• Η πολιτική βία ορισμένων αριστερών ομάδων ως υποτίθεται κατανοητή απάντηση στη «συστημική βία».

Η θεμελιώδης απάτη ήταν απλή: εάν ο σκοπός δήλωνε προοδευτικός, τα μέσα έπαυαν να εξετάζονται ηθικά. Η ηθική της πράξης αντικαταστάθηκε από την ηθική της ταυτότητας.

Η μεγάλη αντίφαση

Η Μεταπολίτευση πέτυχε κάτι ιστορικό: πενήντα χρόνια σταθερής δημοκρατικής ζωής, κοινωνική κινητικότητα, ευρωπαϊκή ένταξη, δικαιώματα και οριστική απονομιμοποίηση του στρατού ως πολιτικού διαιτητή. Δεν υπήρξε απλώς ένα σκοτεινό καθεστώς λεηλασίας. Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος

Ταυτόχρονα, παρήγαγε ένα δικομματικό πελατειακό σύστημα. Και εδώ χρειάζεται ακρίβεια: η κλεπτοκρατία δεν ήταν αποκλειστικά αριστερό κατασκεύασμα. Η Νέα Δημοκρατία όχι μόνο συμμετείχε, αλλά συχνά αντέγραψε το ίδιο μοντέλο διορισμών, προμηθειών, τραπεζικού δανεισμού, προστατευόμενης επιχειρηματικότητας και χειραγώγησης των Μέσων. Το σύστημα ήταν διακομματικό. Η συμβολική του γλώσσα, όμως, παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό «προοδευτική».

Lifestyle, διαπλοκή και μαύρο χρήμα

Η σύνδεση του Lifestyle των δεκετιών του 1990 και του 2000 με το μαύρο χρήμα δεν μπορεί να διατυπωθεί ως καθολικά αποδεδειγμένη αιτιότητα. Μπορεί, όμως, να υποστηριχθεί ως πολιτισμικός και οικονομικός μηχανισμός συγκάλυψης.

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, η ιδιωτική τηλεόραση, τα περιοδικά, οι κοσμικές στήλες, η διαφήμιση και η εύκολη κατανάλωση κατασκεύασαν μια Ελλάδα επιτυχίας χωρίς παραγωγή. Ο πλούτος δεν χρειαζόταν προέλευση, αρκούσε να διαθέτει φωτογένεια. Η φοροδιαφυγή γινόταν μαγκιά, η υπερκατανάλωση κοινωνική άνοδος, η σχέση με την εξουσία επιχειρηματικό προσόν.

Τα ελληνικά ΜΜΕ αναπτύχθηκαν μέσα σε περιβάλλον πολιτικού πελατειασμού, αδύναμης ρύθμισης, τραπεζικού δανεισμού και χρησιμοποίησής τους από ιδιοκτήτες με συμφέροντα σε δημόσια έργα και κρατικές συμβάσεις. Η βιβλιογραφία μιλά για «εργαλειοποίηση» των Μέσων και για αμοιβαία εξάρτηση πολιτικής και επιχειρηματικής εξουσίας. Hallin–Papathanassopoulos, Iosifidis–Boucas, International Journal of Communication

Το Lifestyle δεν ξέπλενε μόνο χρήμα με την ποινική έννοια. Ξέπλενε κοινωνικά την αδικαιολόγητη περιουσία. Έδινε λάμψη σε έναν πλούτο του οποίου κανείς δεν ζητούσε τα παραστατικά.

Το πρώτο εξάμηνο Τσίπρα: η αυταπάτη ως κυβερνητική μέθοδος

Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ–ΑΝΕΛ δεν διέκοψε αυτή την παράδοση. Την οδήγησε στην πιο καθαρή και δραματική έκφρασή της. Το πρώτο εξάμηνο του 2015 ήταν η στιγμή κατά την οποία το «ηθικό πλεονέκτημα» συγκρούστηκε με την οικονομική πραγματικότητα και απαίτησε από την πραγματικότητα να απολογηθεί.

Η κυβέρνηση θεώρησε ότι η εκλογική εντολή μπορούσε να καταργήσει τους ευρωπαϊκούς συσχετισμούς, ότι η απειλή της ελληνικής κατάρρευσης θα ανάγκαζε τους εταίρους να υποχωρήσουν και ότι η ρητορική υποκαθιστούσε τη χρηματοδότηση. Η «δημιουργική ασάφεια» εξελίχθηκε σε ασάφεια στρατηγικής. Οι καταθέσεις μειώθηκαν περίπου κατά 45 δισ. ευρώ, η οικονομία πάγωσε και επιβλήθηκαν τραπεζική αργία και περιορισμοί στην κίνηση κεφαλαίων. Τράπεζα της Ελλάδος

Το δημοψήφισμα μετέτρεψε μια σύνθετη διαπραγμάτευση σε υπαρξιακό διχασμό. Το «Όχι» παρουσιάστηκε ως ανάκτηση της εθνικής αξιοπρέπειας, για να ακολουθήσει λίγες ημέρες αργότερα συμφωνία για τρίτο πρόγραμμα χρηματοδότησης έως 86 δισ. ευρώ. Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας

Η πολιτική αυτοχειρία δεν βρισκόταν μόνο στο οικονομικό κόστος. Βρισκόταν στη χρήση της αυταπάτης ως ηθικού επιχειρήματος: όποιος προειδοποιούσε ήταν «φοβικός», «γερμανοτσολιάς» ή εκπρόσωπος των δανειστών. Η διαφωνία δεν αντιμετωπιζόταν ως διαφορετική εκτίμηση, αλλά ως ηθική μειονεξία.

Από την ήττα στον ρεβανσισμό

Μετά τη συνθηκολόγηση, η κυβέρνηση δεν εγκατέλειψε τον μύθο της ηθικής υπεροχής. Τον χρησιμοποίησε για να συγκαλύψει τη διάψευση. Η πολιτική μετατοπίστηκε από την υποσχόμενη απελευθέρωση στη διαχείριση του τρίτου μνημονίου, με έντονη πολωτική ρητορική απέναντι στα μέσα ενημέρωσης, στους θεσμικούς αντιπάλους και σε όσους θεωρούνταν εκπρόσωποι του «παλαιού συστήματος».

Η απόπειρα περιορισμού των τηλεοπτικών αδειών και συγκέντρωσης της διαδικασίας στον υπουργό, αντί της ανεξάρτητης αρχής, αποτέλεσε χαρακτηριστικό δείγμα πλειοψηφικού βολονταρισμού. Το Συμβούλιο της Ευρώπης υπενθύμισε ότι η αδειοδότηση οφείλει να είναι διαφανής και να διενεργείται από την αρμόδια ανεξάρτητη αρχή. Συμβούλιο της Ευρώπης

Ο «ρεβανσισμός» εδώ είναι πολιτική αξιολόγηση, όχι ποινική κατηγορία. Περιγράφει την τάση να θεωρείται θεμιτή κάθε θεσμική πίεση, εφόσον στρεφόταν εναντίον των υποτιθέμενων εχθρών του λαού. Η παλαιά λογική επέστρεψε: ο αγαθός σκοπός υποτίθεται ότι εξαγνίζει τα μέσα.

Η μεσαία τάξη ως δημοσιονομικός εχθρός

Η πιο χειροπιαστή συνέπεια υπήρξε η υπερφορολόγηση της παραγωγικής μεσαίας τάξης. Ελεύθεροι επαγγελματίες, μικρομεσαίοι επιχειρηματίες και συνεπείς φορολογούμενοι επιβαρύνθηκαν από αυξημένους φόρους, εισφορές, προκαταβολές φόρου και έμμεση φορολογία. Το ΔΝΤ επισήμαινε ήδη από το 2016 ότι η Ελλάδα αύξανε επανειλημμένα ήδη υψηλούς συντελεστές αντί να διευρύνει τη φορολογική βάση. ΔΝΤ

Δεν επρόκειτο κυριολεκτικά για «εξόντωση», αλλά για πολιτική που συνέθλιψε τα κίνητρα εργασίας, επένδυσης και φορολογικής συνέπειας. Η κυβέρνηση πέτυχε υψηλά πρωτογενή πλεονάσματα και ολοκλήρωσε το πρόγραμμα το 2018, όμως το τίμημα μεταφέρθηκε δυσανάλογα σε όσους ήταν ορατοί στην εφορία. Η μεσαία τάξη αντιμετωπίστηκε όχι ως παραγωγική ραχοκοκαλιά, αλλά ως ύποπτη τάξη που όφειλε να πληρώσει για την ιδεολογική αποτυχία της κυβέρνησης.

Το δια ταύτα

Η περίοδος Τσίπρα υπήρξε η τελική δοκιμασία του μεταπολιτευτικού «ηθικού πλεονεκτήματος». Απέδειξε ότι η ιστορική αρετή δεν κληρονομείται και ότι η επίκληση των αδικιών του παρελθόντος δεν εγγυάται ούτε οικονομική επάρκεια ούτε θεσμική αυτοσυγκράτηση.

Το 2015 η ηθική βεβαιότητα παρήγαγε αυταπάτη. Στη συνέχεια, η αποτυχία παρήγαγε πόλωση και η πόλωση νομιμοποίησε τη φορολογική τιμωρία. Έτσι έκλεισε ο κύκλος: μια παράταξη που ανέβηκε στην εξουσία υποσχόμενη να προστατεύσει την κοινωνία κατέληξε να επιβαρύνει ιδιαίτερα εκείνους που εργάζονταν, δήλωναν εισόδημα και κρατούσαν ακόμη όρθια την παραγωγική χώρα.

Το πραγματικό δίδαγμα είναι σκληρό: όταν μια πολιτική δύναμη θεωρεί ότι είναι καλή λόγω ταυτότητας, παύει να κρίνει αν οι πράξεις της είναι καλές. Και τότε το «ηθικό πλεονέκτημα» δεν είναι πλέον αρετή. Είναι άδεια άσκησης εξουσίας χωρίς ενοχή.

Το ηθικό πλεονέκτημα υπήρξε αρχικά ιστορικά θεμελιωμένο. Εκφυλίστηκε όταν έγινε κληρονομικός τίτλος αθωότητας. Τότε η Αριστερά μπορούσε να καταγγέλλει την εξουσία ενώ συμμετείχε στους μηχανισμούς της, το ΠΑΣΟΚ να οικοδομεί κομματικό κράτος στο όνομα των αποκλεισμένων και η Δεξιά να αντιγράφει το σύστημα, παραπονούμενη συγχρόνως για την ιδεολογική ηγεμονία της Αριστεράς.

Η πιο σκληρή διατύπωση είναι αυτή: η Μεταπολίτευση δεν απέτυχε επειδή κυριάρχησε η Αριστερά. Διαβρώθηκε επειδή ολόκληρο το σύστημα έμαθε να αντικαθιστά τη λογοδοσία με ιστορικά πιστοποιητικά ηθικοφροσύνης. Και όταν η πολιτική ταυτότητα λειτουργεί ως συγχωροχάρτι, η διαφθορά παύει να αισθάνεται ένοχη. Αρχίζει να αισθάνεται δικαιωμένη.