Η Ελλάδα των γεγονότων και η Ελλάδα που κατασκευάζουν τα ΜΜΕ – Άποψη 25/10

Η μεγαλύτερη δύναμη της σύγχρονης προπαγάνδας δεν βρίσκεται στο ψέμα. Βρίσκεται στην ικανότητά της να παρουσιάζει πραγματικά γεγονότα με τέτοιο τρόπο ώστε να οδηγεί την κοινωνία σε συμπεράσματα που δεν ανταποκρίνονται απαραίτητα στην πραγματικότητα. Δεν χρειάζεται να παραποιήσει κανείς μια είδηση. Αρκεί να της δώσει μεγαλύτερη σημασία από αυτήν που έχει, να την επαναλαμβάνει συνεχώς και να αποσιωπά όσα θα μπορούσαν να αλλάξουν την εικόνα.

Αυτός είναι ίσως ο πιο αποτελεσματικός μηχανισμός διαμόρφωσης της κοινής γνώμης στην Ελλάδα.

Από την ψυχολογία της μάζας στη χειραγώγηση της επικαιρότητας

Ο Γάλλος κοινωνικός ψυχολόγος Γκυστάβ Λε Μπον, στο έργο του «Η Ψυχολογία των Μαζών», υποστήριζε ότι οι άνθρωποι, όταν λειτουργούν ως πλήθος, επηρεάζονται περισσότερο από το συναίσθημα, την επανάληψη και τη συλλογική υποβολή παρά από την ψύχραιμη εξέταση των γεγονότων.

Η σύγχρονη ψυχολογία έχει διορθώσει αρκετές από τις γενικεύσεις του, έχει όμως επιβεβαιώσει κάτι ουσιαστικό. Όσο περισσότερο ακούμε μια πληροφορία τόσο πιο οικεία μάς γίνεται και τόσο ευκολότερα μπορεί να την αποδεχθούμε ως αληθινή.

Στην τηλεοπτική και διαδικτυακή πραγματικότητα αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

Μια είδηση εμφανίζεται το πρωί σε έναν ενημερωτικό ιστότοπο. Αναπαράγεται από δεκάδες άλλους. Γίνεται αντικείμενο συζήτησης στα μεσημεριανά πάνελ, κυριαρχεί στα βραδινά δελτία και καταλήγει στα κοινωνικά δίκτυα. Την επόμενη ημέρα επιστρέφει με νέες δηλώσεις και σχόλια.

Ο πολίτης σχηματίζει την εντύπωση ότι πρόκειται για ένα γεγονός τεράστιας σημασίας. Όχι επειδή αξιολόγησε ο ίδιος τις πραγματικές διαστάσεις του, αλλά επειδή το συναντά παντού.

Η συχνότητα της προβολής μετατρέπεται έτσι, σχεδόν ανεπαίσθητα, σε μέτρο σπουδαιότητας.

Η τεχνική της αντιστροφής της σημασίας

Εδώ βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της ελληνικής ενημέρωσης. Τα γεγονότα δεν χρειάζεται να αντιστραφούν. Αρκεί να αντιστραφεί η σημασία τους.

Ας πάρουμε την οικονομία.

Η Ελλάδα μπορεί ταυτόχρονα να παρουσιάζει οικονομική ανάπτυξη, αύξηση των επενδύσεων και βελτίωση ορισμένων δημοσιονομικών δεικτών, ενώ μεγάλα τμήματα της κοινωνίας αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες με την ακρίβεια, τη στέγαση και το διαθέσιμο εισόδημα.

Ένα μέσο που επιθυμεί να προβάλλει θετικά την κυβερνητική πολιτική μπορεί να επικεντρωθεί αποκλειστικά στα πρώτα στοιχεία. Ένα άλλο, με αντίθετη πολιτική κατεύθυνση, μπορεί να περιοριστεί αποκλειστικά στα δεύτερα. Και τα δύο μπορούν να παρουσιάζουν πραγματικά γεγονότα. Και τα δύο, όμως, μπορούν να δίνουν στον αναγνώστη μια ελλιπή εικόνα της χώρας.

Το πρόβλημα συνεπώς δεν είναι μόνο η ανακρίβεια. Είναι η επιλεκτική παρουσίαση της αλήθειας. Και η επιλεκτική αλήθεια μπορεί να γίνει εξίσου παραπλανητική με το ψέμα.

Πώς κατασκευάζεται ένα κυρίαρχο αφήγημα

Ο μηχανισμός είναι σχετικά απλός. Αρχικά επιλέγεται ένα γεγονός που προκαλεί έντονο συναίσθημα, οργή, ανασφάλεια, φόβο ή αισιοδοξία. Στη συνέχεια παρουσιάζεται με τρόπο που ενισχύει μια συγκεκριμένη πολιτική ερμηνεία.

Η ίδια ερμηνεία αναπαράγεται διαρκώς από δημοσιογράφους, σχολιαστές, πολιτικά πρόσωπα και χρήστες των κοινωνικών δικτύων. Κάποια στιγμή η συζήτηση παύει να αφορά το αρχικό γεγονός. Αφορά πλέον το συμπέρασμα που έχει σχηματιστεί γύρω του.

Ένα μεμονωμένο περιστατικό παρουσιάζεται ως γενικευμένο φαινόμενο. Μια κυβερνητική αστοχία μετατρέπεται σε απόδειξη συνολικής κατάρρευσης. Αντίστροφα, μια θετική οικονομική εξέλιξη παρουσιάζεται ως απόδειξη συνολικής επιτυχίας, ανεξάρτητα από το αν αυτή γίνεται αισθητή στην καθημερινότητα.

Έτσι, η ενημέρωση αποκτά τη δυνατότητα να επηρεάζει όχι μόνο όσα γνωρίζουν οι πολίτες, αλλά κυρίως τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουν όσα γνωρίζουν.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε τέτοια παρουσίαση είναι αποτέλεσμα οργανωμένης προπαγάνδας. Συχνά προκύπτει από την πολιτική τοποθέτηση ενός μέσου, την εμπορική επιδίωξη μεγαλύτερης επισκεψιμότητας ή την ανάγκη παραγωγής έντονου τηλεοπτικού περιεχομένου.

Το αποτέλεσμα, ωστόσο, μπορεί να είναι παρόμοιο.

Οι δύο Ελλάδες που δεν συναντιούνται

Στην ελληνική δημόσια συζήτηση συνυπάρχουν δύο χαρακτηριστικές εικόνες. Στη μία, η χώρα προοδεύει, η οικονομία αναπτύσσεται, η διεθνής θέση της ενισχύεται και οι μεταρρυθμίσεις αποδίδουν. Στην άλλη, η κοινωνία βρίσκεται σε διαρκή κρίση, οι θεσμοί υποχωρούν, η οικονομία αποτυγχάνει και η κυβέρνηση αδυνατεί να αντιμετωπίσει τα προβλήματα.

Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη από οποιαδήποτε από τις δύο εικόνες.

Το αξιοσημείωτο είναι ότι μεγάλο μέρος του κοινού δεν αναζητά πλέον πληροφορίες που θα μπορούσαν να αμφισβητήσουν την εικόνα που έχει σχηματίσει. Αντιθέτως, επιλέγει μέσα και σχολιαστές που επιβεβαιώνουν όσα ήδη πιστεύει. Με αυτόν τον τρόπο η κοινωνία δεν διαφωνεί απλώς για την πολιτική. Αρχίζει να διαφωνεί ακόμη και για το ποια είναι η πραγματικότητα.

Κάθε πλευρά αναπτύσσει τη δική της ενημέρωση, τις δικές της βεβαιότητες και τις δικές της εξηγήσεις.

Το μεγάλο παράδοξο της δυσπιστίας

Τα στοιχεία του Reuters Institute για το 2026 καταγράφουν εμπιστοσύνη στις ειδήσεις στην Ελλάδα μόλις 18%, ενώ το 60% των ερωτηθέντων δηλώνει ότι αποφεύγει την ενημέρωση τουλάχιστον περιστασιακά. Αυτό είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικό.

Η διαρκής υπερβολή και η πολιτική αντιπαράθεση γύρω από κάθε γεγονός δεν δημιουργούν υποχρεωτικά περισσότερο ενημερωμένους πολίτες. Μπορεί να δημιουργούν πολίτες κουρασμένους, καχύποπτους και απομακρυσμένους από την ενημέρωση.

Ακόμη χειρότερα, όταν κάποιος θεωρεί ότι όλα τα μέσα εξυπηρετούν συμφέροντα, υπάρχει ο κίνδυνος να αντικαταστήσει την αναζήτηση αποδείξεων με την εμπιστοσύνη αποκλειστικά σε πρόσωπα που συμφωνούν μαζί του.

Έτσι η δυσπιστία απέναντι στα παραδοσιακά ΜΜΕ δεν οδηγεί απαραίτητα σε μεγαλύτερη κριτική σκέψη. Μπορεί να οδηγήσει σε ακόμη μεγαλύτερη εξάρτηση από μονομερείς πηγές.

Το πολιτικό μάθημα των εκλογών του 2023

Οι εθνικές εκλογές του 2023 προσφέρουν ένα χρήσιμο παράδειγμα της απόστασης που μπορεί να υπάρχει ανάμεσα στην ένταση της πολιτικής αντιπαράθεσης και στην πραγματική εκλογική συμπεριφορά.

Παρά τις έντονες συγκρούσεις, τις καταγγελίες και τη μεγάλη προβολή αρνητικών γεγονότων, η Νέα Δημοκρατία συγκέντρωσε 40,79% στις εκλογές της 21ης Μαΐου και 40,56% στις 25 Ιουνίου. Τα αποτελέσματα αυτά δεν αποδεικνύουν ότι η αρνητική δημοσιότητα ήταν αβάσιμη ούτε ότι δεν επηρέασε ψηφοφόρους.

Δείχνουν, όμως, κάτι σημαντικό: η ένταση ενός θέματος στα ΜΜΕ δεν αποτελεί αξιόπιστο μέτρο της επιρροής του στο σύνολο της κοινωνίας. Οι τηλεοπτικές αντιπαραθέσεις, οι τίτλοι και οι καθημερινές δημοσκοπικές ερμηνείες μπορούν να δημιουργούν την αίσθηση μεγάλης πολιτικής ανατροπής, χωρίς αυτή να επιβεβαιώνεται τελικά στην κάλπη.

Η δημόσια συζήτηση δεν αποτελεί πάντοτε πιστό καθρέφτη της κοινωνικής πραγματικότητας.

Η πραγματική πολιτική συνέπεια

Το πιο ανησυχητικό ενδεχόμενο δεν είναι να πειστεί η κοινωνία για ένα συγκεκριμένο ψέμα. Είναι να πάψει να διαθέτει κοινά αποδεκτά κριτήρια για την αξιολόγηση των γεγονότων.

Όταν η ίδια εξέλιξη παρουσιάζεται από διαφορετικά μέσα ως θρίαμβος ή καταστροφή, όταν κάθε πληροφορία αντιμετωπίζεται ως προϊόν πολιτικής σκοπιμότητας και όταν η επανάληψη υποκαθιστά την απόδειξη, η ενημέρωση χάνει ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της: τη δυνατότητα να αποτελεί κοινό σημείο αναφοράς.

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να ζει σε μία επινοημένη πραγματικότητα για να αντιμετωπίζει πρόβλημα ενημέρωσης. Αρκεί να ζει σε πολλές διαφορετικές εκδοχές της πραγματικότητας, οι οποίες δεν επικοινωνούν μεταξύ τους. Και εδώ βρίσκεται το ουσιαστικό πολιτικό ερώτημα ενόψει του 2027.

Μήπως τα ΜΜΕ, στην προσπάθειά τους να επηρεάσουν την κοινωνία, έχουν αρχίσει να χάνουν την ικανότητα να την κατανοούν;

Διότι υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στο να διαμορφώνεις τη δημόσια συζήτηση και στο να εκφράζεις τις πραγματικές κοινωνικές διαθέσεις. Η πρώτη δυνατότητα εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από την ισχύ των μέσων ενημέρωσης. Η δεύτερη απαιτεί επαφή με την πραγματική ζωή.

Και οι δύο δεν ταυτίζονται υποχρεωτικά.

Το μεγαλύτερο σφάλμα της σύγχρονης πολιτικής επικοινωνίας ίσως είναι ακριβώς αυτό: επειδή ένα θέμα κυριαρχεί στις οθόνες, θεωρούμε ότι κυριαρχεί και στη σκέψη της κοινωνίας. Μόνο που η κοινωνία δεν ζει μέσα στα τηλεοπτικά στούντιο. Και δεν ψηφίζει με βάση την ένταση των δελτίων ειδήσεων.