Η σημειολογία της σιωπής του Κυριάκου Μητσοτάκη – Άποψη 12/06

Η συνέντευξη Μητσοτάκη στον ΑΝΤ1 ήταν ένα πολιτικό κείμενο διπλής γραφής. Στην επιφάνεια υπήρχε ο πρωθυπουργός της σταθερότητας: γεωπολιτική κρίση, ακρίβεια, ελληνοτουρκικά, θεσμοί, Τέμπη, τρίτη τετραετία. Από κάτω, όμως, υπήρχε ο πρωθυπουργός που επιχειρεί να ορίσει εκ των προτέρων το πλαίσιο της επόμενης κάλπης: όχι ως επιλογή πολιτικής, αλλά ως επιλογή διαχειριστή κινδύνου.

Η συνέντευξη πρέπει να διαβαστεί όχι μόνο ως απάντηση, αλλά ως σύστημα σημείων. Κάθε απάντηση δείχνει κάτι και κρύβει κάτι άλλο. Και το πιο ενδιαφέρον πολιτικά είναι ακριβώς το δεύτερο.

1. Δεν είπε ποιο είναι το πραγματικό σχέδιο Β

Ο Μητσοτάκης απέκλεισε ουσιαστικά τα σενάρια πρωθυπουργίας άλλου προσώπου και μετέτρεψε την εκλογική μάχη σε προσωπικό δίλημμα ηγεσίας: οι πολίτες, είπε, δεν ψηφίζουν μόνο κόμμα, διαλέγουν και πρωθυπουργό. Παρέταξε μάλιστα τους αντιπάλους του ονομαστικά, αρνούμενος ότι το δίλημμα είναι «Μητσοτάκης ή χάος» και μετατρέποντάς το σε «Μητσοτάκης ή Ανδρουλάκης / Τσίπρας / Καρυστιανού / Βελόπουλος / Κωνσταντοπούλου».

Αυτό που δεν είπε είναι τι ακριβώς θα πράξει αν η ΝΔ είναι πρώτη αλλά χωρίς αυτοδυναμία. Δεν περιέγραψε θεσμική διαχείριση, δεν άνοιξε σενάριο συνεργασίας, δεν αναγνώρισε καν το ενδεχόμενο ως κανονική δημοκρατική πιθανότητα. Το μετέτρεψε σε ανωμαλία. Άρα η σιωπή εδώ είναι στρατηγική: ο ψηφοφόρος καλείται να νιώσει ότι κάθε μη αυτοδύναμο αποτέλεσμα είναι πολιτικό σφάλμα.

2. Δεν είπε ότι η επταετία έχει πλέον ιδιοκτησία προβλημάτων

Στον ΟΠΕΚΕΠΕ αναγνώρισε καθυστέρηση και μίλησε για μεταφορά αρμοδιοτήτων στην ΑΑΔΕ, λέγοντας ότι η κυβέρνηση προσπάθησε να διορθώσει το σύστημα εκ των έσω και δεν τα κατάφερε. Στις πολεοδομίες απέρριψε τον όρο «γαλάζια σκάνδαλα», παραδέχθηκε ότι μπορεί να εμπλέκονται «γαλάζια» στελέχη, αλλά επέμεινε ότι τα σκάνδαλα «δεν έχουν τόσο κομματικό χρώμα».

Το κενό είναι κραυγαλέο: μετά από επτά χρόνια διακυβέρνησης, το «βαθύ κράτος» δεν είναι μόνο αντίπαλος της κυβέρνησης. Είναι και πεδίο στο οποίο η κυβέρνηση έχει πλέον κυβερνητική ευθύνη. Ο Μητσοτάκης είπε «καθυστερήσαμε». Δεν είπε όμως «αποτύχαμε πολιτικά σε συγκεκριμένους μηχανισμούς εποπτείας». Αυτή η διαφορά είναι τεράστια. Η πρώτη λέξη χωρά μεταρρύθμιση. Η δεύτερη χωρά λογοδοσία.

3. Δεν είπε πώς θα ανακουφιστεί πραγματικά η μεσαία τάξη

Στην ακρίβεια η απάντησή του ήταν δημοσιονομικά συνεπής αλλά κοινωνικά στενή. Αναγνώρισε ότι ένα μεγάλο μέρος των αυξήσεων «εξουδετερώνεται» από τον πληθωρισμό, αλλά απέρριψε μείωση φόρων σε καύσιμα και ΦΠΑ, επικαλούμενος δημοσιονομικό κενό άνω του 1 δισ. ευρώ και τον κίνδυνο επιτήρησης. Είπε επίσης ότι η στήριξη θα είναι όση αντέχει η οικονομία.

Αυτό που δεν είπε είναι ποια νέα κοινωνική συμφωνία προτείνει σε όσους δουλεύουν, πληρώνουν, δεν δικαιούνται πολλά επιδόματα και νιώθουν ότι απλώς αντέχουν. Το αφήγημα «δεν θα τινάξω την μπάνκα» είναι ισχυρό μετά το 2015. Αλλά το 2026 δεν αρκεί από μόνο του. Ο πολίτης δεν ζει μέσα στον ισολογισμό του κράτους. Ζει στο σούπερ μάρκετ, στο ενοίκιο, στη βενζίνη και στα φροντιστήρια.

4. Δεν είπε αν ο Σαμαράς είναι πρόσωπο ή σύμπτωμα

Στα ελληνοτουρκικά ο Μητσοτάκης υπερασπίστηκε τα «ήρεμα νερά», παρουσίασε κινήσεις όπως τα 12 μίλια στο Ιόνιο, τις ΑΟΖ με Ιταλία και Αίγυπτο, τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό, τα θαλάσσια πάρκα και τις έρευνες νοτίως της Κρήτης ως απόδειξη ενεργητικής πολιτικής. Για τους δύο πρώην πρωθυπουργούς είπε ότι η κριτική τους είναι άδικη, αλλά απέφυγε να πει πολλά περισσότερα, επικαλούμενος σεβασμό.

Η αποφυγή είναι εύγλωττη. Δεν είπε αν η δεξιά κριτική είναι προσωπική πικρία, ιδεολογική διαφωνία ή ένδειξη υπαρκτής ρωγμής στη ΝΔ. Και κυρίως δεν είπε πώς σκοπεύει να επαναπατρίσει το ακροατήριο που ακούει «υποχωρητικότητα» ακόμη κι όταν η κυβέρνηση μιλά για κυριαρχικά δικαιώματα. Εδώ το σημείο δεν είναι ο Σαμαράς. Είναι το κοινό που μπορεί να τον ακούσει.

5. Δεν είπε πού τελειώνει η ευθύνη της αντιπολίτευσης και πού αρχίζει η ευθύνη της κυβέρνησης

Στα Τέμπη η απάντησή του ήταν έντονα προσωπική και αμυντική. Απέρριψε ως «αθλιότητα» την κατηγορία περί «μπαζώματος», μίλησε για επιχείρηση λασπολόγησης και παρέπεμψε τις ευθύνες για τη σύμβαση 717 στη Δικαιοσύνη. Αργότερα συνέδεσε την τοξικότητα και την οργή με οργανωμένους λογαριασμούς, ακόμη και από το εξωτερικό, που μεγέθυναν το συναίσθημα της κοινής γνώμης.

Αυτό που δεν είπε είναι το πιο δύσκολο: ότι η οργή δεν παράγεται μόνο από μηχανισμούς. Παράγεται και από κενά εμπιστοσύνης. Η εργαλειοποίηση μιας τραγωδίας είναι πραγματικό πολιτικό πρόβλημα. Αλλά δεν ακυρώνει το πρωτογενές πένθος, ούτε την κοινωνική απαίτηση να μάθει πώς ένα κράτος που αυτοπαρουσιάζεται ως επιτελικό έφτασε σε τέτοιο σημείο αστοχίας.

6. Δεν είπε τι σημαίνει πραγματικά «τρίτη και τελευταία τετραετία»

Στο τέλος, παραδέχθηκε ότι τον έχει προβληματίσει το πότε τελειώνει μια πολιτική καριέρα, είπε ότι δεν είναι «ισόβιος» και δεσμεύθηκε ότι, αν εκλεγεί ξανά, δεν θα υπάρξει τέταρτη τετραετία. Παρουσίασε την περίοδο μέχρι το 2030 ως ιστορική καμπή, όπου η Ελλάδα θα βρεθεί με τους «νικητές» ή τους «ηττημένους».

Το ανείπωτο: τι σημαίνει μια τρίτη τετραετία χωρίς επόμενο προσωπικό εκλογικό άγχος; Απελευθέρωση για μεγάλες μεταρρυθμίσεις ή κίνδυνος συγκέντρωσης ισχύος; Ο ίδιος το παρουσίασε ως πλεονέκτημα αποφασιστικότητας. Δεν εξήγησε όμως ποιοι θεσμικοί φραγμοί θα εγγυηθούν ότι η «άνεση» δεν θα γίνει πολιτική αυτάρκεια.

Το δια ταύτα

Η συνέντευξη δεν ήταν αμυντική με την κλασική έννοια. Ήταν προληπτική. Ο Μητσοτάκης προσπάθησε να εγκαταστήσει το λεξικό της επόμενης αναμέτρησης: σταθερότητα, εμπειρία, δημοσιονομική σοβαρότητα, διεθνές κύρος, τεχνοκρατική διόρθωση του κράτους, κίνδυνος επιστροφής στο χάος.

Από τη συνέντευξη έλειψαν οι λέξεις: κόπωση, ιδιοκτησία ευθύνης, κοινωνική ασφυξία, σχέδιο μη αυτοδυναμίας, πολιτική φθορά, δεξιά ρήξη, θεσμικό αντίβαρο.

Άρα το βαθύτερο μήνυμα δεν ήταν «ζητώ τρίτη τετραετία επειδή τελείωσα το έργο». Ήταν: «ζητώ τρίτη τετραετία επειδή θεωρώ ότι χωρίς εμένα το σύστημα κινδυνεύει να χάσει τον έλεγχο». Αυτό είναι δυνατό εκλογικό επιχείρημα. Αλλά έχει και ρίσκο: όταν ένας ηγέτης ταυτίζει τόσο πολύ τη σταθερότητα με τον εαυτό του, αρχίζει να μοιάζει λιγότερο με εγγυητή θεσμών και περισσότερο με το τελευταίο σημείο άμυνας ενός συστήματος που δεν εμπιστεύεται κανέναν άλλον.