|
Η περίπτωση του 42χρονου βουλευτή Αντρέ Ζανόνες είναι πιο ενδιαφέρουσα από μια απλή «επιτυχημένη καμπάνια στο WhatsApp». Αυτό που δημιούργησε στον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών του 2026 ήταν ουσιαστικά ένα αποκεντρωμένο δίκτυο εθελοντών με κεντρικό συντονισμό το οποίο χρησιμοποιούσε το WhatsApp ως κέντρο διοίκησης και τις υπόλοιπες πλατφόρμες, Instagram, X, Google, YouTube και τελικά τον δρόμο ως πεδίο δράσης. Mια αντίστοιχη στρατηγική με το Socia Pulpit της πρώτης καμπάνιας Ομπάμα με τα εργαλεία της εποχής πριν τα social media,
Τι συνέβη
Στον πρώτο γύρο της 4ης Οκτωβρίου, ο Λούλα έμεινε πίσω από τον Φλάβιο Μπολσονάρου, 45,16% έναντι 47,03%. Τρεις εβδομάδες αργότερα επανεξελέγη με 51,79%, έναντι 48,21%. Justiça Eleitoral
Ο Ζανόνες είχε δημιουργήσει από τον Απρίλιο το κανάλι «Exército do Lula» – «Στρατός του Λούλα». Στον πρώτο γύρο είχε μόλις 50.000-60.000 ακολούθους. Μετά την ήττα του Λούλα στον πρώτο γύρο το μετέτρεψε σε ψηφιακό στρατηγείο. Στις 7 Οκτωβρίου είχε ήδη περάσει τα 2 εκατομμύρια και την παραμονή των εκλογών είχε φτάσει περίπου τα 10,8 εκατομμύρια. Folha de S.Paulo
Το νούμερο αποκτά διαφορετική σημασία αν θυμηθούμε ότι στη Βραζιλία το WhatsApp χρησιμοποιείται τουλάχιστον μία φορά τον μήνα από περίπου 93,9% των χρηστών του διαδικτύου. Δεν είναι εφαρμογή μιας κοινωνικής υποκουλτούρας. Είναι σχεδόν δημόσια υποδομή επικοινωνίας. Statista
Η στρατηγική
Ο Ζανόνες δεν χρησιμοποιούσε το WhatsApp για να «στέλνει μηνύματα». Το χρησιμοποίησε για να αναθέτει ενέργειες.
Η λογική ήταν εντυπωσιακά απλή: ο ακόλουθος δεν ήταν κοινό, γινόταν διανομέας. Τα μέλη λάμβαναν ηχητικά μηνύματα, βίντεο, συνδέσμους, έτοιμα κείμενα, εικόνες και συγκεκριμένες «αποστολές». Καλούνταν να αναζητήσουν συγκεκριμένα θέματα στην Google, να σχολιάσουν δημοσιεύσεις, να ενισχύσουν ετικέτες στο X, να μεταφέρουν υλικό στο Instagram, να συμμετέχουν σε διαδικτυακές μεταδόσεις ή σε κινητοποιήσεις στον δρόμο. UOL Notícias
Υπήρχε και μηχανισμός γεωμετρικής ανάπτυξης: ο Ζανόνες ζητούσε επανειλημμένα από κάθε μέλος να φέρει τρεις ακόμη ανθρώπους, ενώ κάλεσε πολιτικούς και δημιουργούς περιεχομένου με μεγάλες βάσεις ακολούθων να προωθήσουν το κανάλι. Folha de S.Paulo
Το δεύτερο εργαλείο ήταν ψυχολογικό. «Στρατός», «στρατιώτες», «στρατηγός», «αποστολές», «EXPLODAM». Ο ψηφοφόρος αποκτούσε ρόλο. Δεν του έλεγαν «δες το βίντεο του Λούλα», αλλά περίπου «χρειαζόμαστε εσένα για να εκτελέσεις αυτή την αποστολή». Αυτό δημιουργεί συμμετοχή, ταυτότητα ομάδας και αίσθηση αποτελέσματος.
Το τρίτο ήταν η μεταφορά ενέργειας μεταξύ πλατφορμών. Το WhatsApp δεν έπρεπε να γίνει το μέρος όπου γινόταν η δημόσια συζήτηση. Ήταν ο χώρος όπου αποφασιζόταν πού θα γίνει η επόμενη παρέμβαση. Γι’ αυτό και ο ίδιος ο Ζανόνες συμπύκνωσε τη φιλοσοφία του στη φράση «δίκτυο και δρόμος». UOL Notícias
Ταυτόχρονα η καμπάνια άρχισε να εμφανίζει έναν λιγότερο σκηνοθετημένο Λούλα, με πιο άμεσα βίντεο και μεγαλύτερη προσωπική παρουσία. Al Jazeera
Ποιον επηρέασε πραγματικά;
Εδώ χρειάζεται φρένο στον ενθουσιασμό. Δεν υπάρχει επιστημονική απόδειξη ότι τα 10,8 εκατομμύρια του WhatsApp μετέτρεψαν Χ εκατομμύρια ψηφοφόρους από τον Μπολσονάρου στον Λούλα. Ερευνητές που εξέτασαν την περίπτωση επισημαίνουν ακριβώς αυτή την αδυναμία αιτιώδους σύνδεσης. Al Jazeera
Η ισχυρότερη επίδραση φαίνεται να ήταν αλλού: επανενεργοποίηση της ήδη φιλικής προς τον Λούλα βάσης. Η καμπάνια του πρώτου γύρου εμφανιζόταν παθητική, ενώ μετά τον πρώτο γύρο απέκτησε καθημερινό ρυθμό, αίσθηση συλλογικής συμμετοχής και φυσική κινητοποίηση.
Υπάρχει πάντως ενδιαφέρουσα ένδειξη στους νέους. Στη διάρκεια του δεύτερου γύρου ο Λούλα ανέβηκε, σύμφωνα με την ανάλυση των μετρήσεων Datafolha, από 43% σε 52% στους νεότερους ψηφοφόρους, ενώ ο αντίπαλός του υποχώρησε από 50% σε 44%. Η ίδια ανάλυση συνδέει την περίοδο με την ενίσχυση της ψηφιακής και φοιτητικής κινητοποίησης, χωρίς όμως να αποδίδει αιτιωδώς τη μεταβολή στον Ζανόνες. Folha de S.Paulo
Αντιθέτως, στους ευαγγελικούς ο Φλάβιο Μπολσονάρου παρέμενε περίπου στο 70% λίγο πριν από τις κάλπες. Αυτό είναι σημαντικό: η «στρατιά» αποδείχθηκε πολύ αποτελεσματικότερη στην ενεργοποίηση και επέκταση ενός πολιτικού οικοσυστήματος παρά στην κατάκτηση του σκληρού πυρήνα του αντιπάλου. Datafolha
Ανάλυση μετά το ντιμπέιτ έδειξε ότι το 78% ενός δείγματος διαδικτυακών αναφορών για τον Φλάβιο προερχόταν από τον προοδευτικό χώρο. Άρα μπορείς να κυριαρχείς στον θόρυβο χωρίς απαραίτητα να πείθεις τον απέναντι ψηφοφόρο. Exame
Μπορεί να γίνει στην Ελλάδα;
Ναι ως αρχιτεκτονική, όχι ως αντιγραφή.
Η μεγάλη διαφορά είναι η πλατφόρμα. Στην Ελλάδα η μηνιαία χρήση WhatsApp υπολογίζεται από την GWI περίπου στο 32,6% των χρηστών διαδικτύου, έναντι 93,9% στη Βραζιλία. Παράλληλα, στοιχεία της Sensor Tower δείχνουν ότι το Viber εξακολουθεί να έχει ισχυρότερο ενεργό αποτύπωμα στην ελληνική αγορά από το WhatsApp. Meltwater
Άρα ένα ελληνικό «μοντέλο Ζανόνες» δεν θα ήταν αναγκαστικά WhatsApp. Θα ήταν ένα κέντρο εθελοντικής κινητοποίησης, συνδεδεμένο με Viber/WhatsApp, Instagram, TikTok, Messenger και φυσικές δράσεις.
Υπάρχει όμως σημαντικό θεσμικό όριο. Από τον Οκτώβριο του 2025 η Meta δεν δέχεται πληρωμένες πολιτικές διαφημίσεις στην ΕΕ, ενώ ο ευρωπαϊκός κανονισμός 2024/900 επιβάλλει αυστηρότερους κανόνες διαφάνειας και στόχευσης. Η οργανική πολιτική έκφραση παραμένει επιτρεπτή. Facebook Η ελληνική Αρχή Προστασίας Δεδομένων υπενθυμίζει επίσης ότι χρήση τηλεφωνικών αριθμών ή άλλων προσωπικών δεδομένων για πολιτική επικοινωνία υπάγεται στον ΓΚΠΔ. dpa.gr
Και υπάρχει μια ακόμη λεπτομέρεια: η WhatsApp Business Platform απαγορεύεται σε πολιτικά κόμματα, υποψηφίους και καμπάνιες, επομένως το μοντέλο βασίζεται σε δημόσια κανάλια και εθελοντική συμμετοχή, όχι σε αυτοματοποιημένες μαζικές αποστολές. WhatsApp for Business
Το δια ταύτα
Το πραγματικό «εργαλείο Ζανόνες» δεν ήταν το WhatsApp. Ήταν η μετατροπή του ψηφοφόρου από παθητικό αποδέκτη σε ενεργό κόμβο διανομής.
Και αυτό είναι απολύτως μεταφέρσιμο στην Ελλάδα ως φαινόμενο πολιτικής επικοινωνίας. Το κρίσιμο ερώτημα για μια ελληνική εφαρμογή δεν θα ήταν «πόσους ακολούθους έχει το κανάλι;», αλλά πόσοι εκτελούν ενέργειες εκτός του καναλιού, πόσοι φέρνουν άλλους, πόσοι περνούν από την οθόνη στον δημόσιο χώρο και αν μεταβάλλονται πραγματικές πολιτικές συμπεριφορές.
Αυτό είναι το σημείο στο οποίο ο Ζανόνες πήγε ένα βήμα πέρα από το συνηθισμένο κοινωνικό δίκτυο: δεν έχτισε κοινό. Προσπάθησε να χτίσει οργανωμένη ψηφιακή βάση. Και αυτή, κατά τη γνώμη μου, είναι η πλευρά της βραζιλιάνικης εμπειρίας που αξίζει πολύ περισσότερο να παρακολουθήσουμε στην Ελλάδα από τα 10,8 εκατομμύρια ως εντυπωσιακό αριθμό.
Strategic Use Case
Θέλετε να δούμε έτσι και το δικό σας θέμα;
Η ίδια λογική ανάλυσης μπορεί να προσαρμοστεί σε οργανισμούς, επιχειρήσεις, θεσμικά projects, πολιτικά πρόσωπα και ομάδες επικοινωνίας που χρειάζονται καθαρό αφήγημα, καλύτερη κατανόηση των συσχετισμών και πιο σωστή δημόσια τοποθέτηση.
