|
Πόσο δικές μας είναι τελικά οι απόψεις μας; Στο βιβλίο «Συνδεδεμένοι», οι Νικόλας Χρηστάκης και Τζέιμς Φόουλερ αποκαλύπτουν την αθέατη δύναμη των κοινωνικών σχέσεων. Μια διαφορετική ανάγνωση της ανθρώπινης συμπεριφοράς, που εξηγεί πώς διαμορφώνονται πεποιθήσεις, διαδίδονται ιδέες και επηρεάζονται πολιτικές επιλογές, ακόμη και από ανθρώπους που δεν γνωρίζουμε.
1. Η βασική ιδέα: Δεν αποφασίζουμε τόσο ανεξάρτητα όσο νομίζουμε
Το σημαντικότερο επιχείρημα του βιβλίου είναι ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να γίνει πλήρως κατανοητός ως μεμονωμένο άτομο. Είναι μέρος ενός δικτύου σχέσεων που επηρεάζει τις αντιλήψεις, τις επιλογές και τη συμπεριφορά του.
Οι Χρηστάκης και Φόουλερ αμφισβητούν μια βαθιά ριζωμένη αντίληψη της σύγχρονης κοινωνίας, ότι οι αποφάσεις μας αποτελούν κυρίως προϊόν προσωπικής κρίσης, ατομικών συμφερόντων και ελεύθερης επιλογής.
Δεν αρνούνται την ατομική βούληση. Υποστηρίζουν, όμως, ότι αυτή λειτουργεί μέσα σε ένα περιβάλλον αλληλεπιδράσεων, το οποίο συχνά υποτιμούμε.
Οι κοινωνικές σχέσεις δεν αποτελούν απλώς αγωγούς μεταφοράς πληροφοριών. Μεταφέρουν συναισθήματα, κοινωνικούς κανόνες, συνήθειες, προσδοκίες και πρότυπα συμπεριφοράς.
Η ευτυχία, η συνεργασία, η εμπιστοσύνη, η πολιτική συμμετοχή αλλά και επιβλαβείς συμπεριφορές μπορούν να εμφανίζουν τάσεις διάδοσης μέσα στα κοινωνικά δίκτυα.
Η συμπύκνωση της κεντρικής τους σκέψης επιγραφικά ειναι ότι:
Δεν αρκεί να γνωρίζεις τι πιστεύει ένας άνθρωπος. Πρέπει να γνωρίζεις με ποιους συνδέεται, πώς συνδέονται εκείνοι μεταξύ τους και ποιες συμπεριφορές κυκλοφορούν μέσα σε αυτό το δίκτυο.
Αυτή η μετατόπιση από το άτομο στο δίκτυο είναι και η ουσιαστική πρωτοτυπία του βιβλίου.
2. Ο κανόνας των τριών βαθμών επιρροής
Πρόκειται για την πιο γνωστή και πολυσυζητημένη θέση των συγγραφέων.
Η επιρροή, σύμφωνα με τη θεωρία τους, μπορεί να επεκτείνεται πέρα από τους ανθρώπους που γνωρίζουμε προσωπικά, φτάνοντας μέχρι τους φίλους των φίλων των φίλων μας.
Η διαφορά από τους γνωστούς «έξι βαθμούς διαχωρισμού» είναι θεμελιώδης.
Οι έξι βαθμοί αφορούν το πόσο κοντά μπορεί να βρίσκονται δύο άγνωστοι άνθρωποι μέσα από αλυσίδες γνωριμιών. Οι τρεις βαθμοί επιρροής αφορούν μέχρι πού μπορούν να επεκτείνονται οι συνέπειες μιας συμπεριφοράς.
Για παράδειγμα, μια αλλαγή στις κοινωνικές συνήθειες ενός ανθρώπου μπορεί να επηρεάσει τον φίλο του, στη συνέχεια τον φίλο εκείνου και δυνητικά ένα τρίτο πρόσωπο, το οποίο δεν γνωρίζει καν τον αρχικό άνθρωπο.
Το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι η ύπαρξη άμεσης επικοινωνίας, αλλά η δυνατότητα διαδοχικής μετάδοσης.
Αυτό, πάντως, δεν αποτελεί αποδεδειγμένο καθολικό νόμο. Η ένταση και η έκταση της επιρροής διαφέρουν ανάλογα με τη συμπεριφορά και το κοινωνικό περιβάλλον, ζήτημα στο οποίο θα επανέλθω.
3. Οι πέντε κανόνες των κοινωνικών δικτύων
Οι συγγραφείς οργανώνουν τη θεωρία τους γύρω από πέντε βασικές αρχές.
| Κανόνας | Τι σημαίνει |
|---|---|
| Διαμορφώνουμε τα δίκτυά μας | Επιλέγουμε σχέσεις, παρέες και κοινότητες με βάση ενδιαφέροντα και ομοιότητες. |
| Τα δίκτυα μας διαμορφώνουν | Η θέση μας μέσα σε μια ομάδα επηρεάζει τις ευκαιρίες και τη συμπεριφορά μας. |
| Οι φίλοι μας μάς επηρεάζουν | Συνήθειες, στάσεις και κοινωνικές προσδοκίες μπορούν να μεταδίδονται. |
| Μας επηρεάζουν και οι έμμεσες σχέσεις | Οι επιδράσεις μπορούν να διαδίδονται πέρα από τον στενό κοινωνικό κύκλο. |
| Το δίκτυο αποκτά δική του δυναμική | Η συλλογική συμπεριφορά δεν εξηγείται πάντοτε από τις μεμονωμένες προθέσεις των μελών. |
Ο πέμπτος κανόνας έχει ιδιαίτερη πολιτική σημασία.
Μια κοινωνική ομάδα μπορεί να παράγει αποτελέσματα που κανένα μέλος της δεν σχεδίασε ή επιδίωξε. Μια διαμαρτυρία, μια κινητοποίηση, ακόμη και μια απότομη μεταβολή της δημόσιας συζήτησης μπορεί να προκύψει από τη συσσώρευση πολλών μικρών αλληλεπιδράσεων.
Δεν είναι απαραίτητο να υπάρχει ένας κεντρικός καθοδηγητής που ελέγχει κάθε στάδιο.
4. Η πολιτική διάσταση: Η επιρροή δεν ταυτίζεται με την προβολή
Εδώ βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον σημείο για την πολιτική επικοινωνία.
Η παραδοσιακή προσέγγιση αντιμετωπίζει την πολιτική πληροφορία ως περιεχόμενο που μεταδίδεται από έναν πομπό προς πολλούς αποδέκτες.
Η οπτική του βιβλίου προσθέτει ένα αποφασιστικό στοιχείο: ο τρόπος με τον οποίο συνδέονται οι αποδέκτες μεταξύ τους μπορεί να είναι εξίσου σημαντικός με το ίδιο το περιεχόμενο.
Ένα μήνυμα από ένα κόμμα και το ίδιο μήνυμα από έναν έμπιστο φίλο δεν γίνονται κατ’ ανάγκη αντιληπτά με τον ίδιο τρόπο. Η προσωπική σχέση μπορεί να προσθέτει αξιοπιστία, κοινωνική επιβεβαίωση ή την αίσθηση ότι μια συμπεριφορά είναι συνηθισμένη στο περιβάλλον μας.
Μια μεταγενέστερη μελέτη, στην οποία συμμετείχε ο Φόουλερ, το εξέτασε πειραματικά σε 61 εκατομμύρια χρήστες του Facebook κατά τις αμερικανικές εκλογές του 2010. Δημοσιεύθηκε στο Nature το 2012.
Το αξιοσημείωτο εύρημα ήταν ότι η επίδραση στην πραγματική εκλογική συμμετοχή διαδιδόταν κυρίως μέσα από ισχυρές κοινωνικές σχέσεις, συχνά μεταξύ ανθρώπων που γνωρίζονταν και εκτός διαδικτύου. Nature
Πρόκειται για επίδραση στην προσέλευση στις κάλπες, όχι για απόδειξη αλλαγής κομματικής προτίμησης. Αυτή η διάκριση είναι ουσιώδης.
5. Η σύνδεση με τον Ζανόνες στη Βραζιλία
Η εκστρατεία του Ζανόνες μέσω WhatsApp που Έκανε τους ψηφοφόρους στρατό στην Βραζιλία προσφέρει ένα ενδιαφέρον σύγχρονο παράδειγμα για να ερμηνεύσουμε τη θεωρία.
Η αντιστοιχία δεν είναι ότι το βιβλίο προβλέπει πως κάθε ψηφιακό δίκτυο μπορεί να φέρει εκλογική νίκη. Είναι ότι βοηθά να κατανοήσουμε γιατί η πολιτική επικοινωνία αποκτά διαφορετικά χαρακτηριστικά όταν το κοινό συμμετέχει στην κυκλοφορία της πληροφορίας.
Η αναλυτική ομοιότητα είναι σαφής: η δεύτερη μορφή επιτρέπει να εξετάζουμε πολλαπλές διαδρομές διάδοσης, την επιρροή των κοινωνικών δεσμών και τη συμμετοχή των ίδιων των μελών.
Αυτό δεν αποδεικνύει ότι η πολιτική συμπεριφορά αλλάζει υποχρεωτικά. Η διάδοση ενός μηνύματος, η αποδοχή του και η αλλαγή ψήφου είναι τρία διαφορετικά αποτελέσματα.
6. Πού χρειάζεται κριτική στη θεωρία
Το βιβλίο είναι σημαντικό, αλλά δεν πρέπει να μετατρέψουμε τις υποθέσεις του σε αξιώματα.
Το βασικό επιστημονικό πρόβλημα είναι η διάκριση ανάμεσα στην κοινωνική επιρροή και την κοινωνική ομοιότητα.
Εάν δύο φίλοι έχουν παρόμοιες απόψεις, αυτό μπορεί να συμβαίνει επειδή ο ένας επηρέασε τον άλλο. Μπορεί, όμως, να έγιναν φίλοι ακριβώς επειδή είχαν ήδη κοινές αντιλήψεις. Ή μπορεί να επηρεάστηκαν και οι δύο από το ίδιο κοινωνικό ή οικονομικό περιβάλλον.
Αυτές οι εξηγήσεις δεν είναι ισοδύναμες.
Σε επιστημονική κριτική της υπόθεσης των τριών βαθμών επισημαίνεται ότι η στατιστική συσχέτιση δεν αρκεί για την τεκμηρίωση μιας αλυσίδας αιτιώδους επιρροής. Οι ίδιοι οι Χρηστάκης και Φόουλερ έχουν αναγνωρίσει μεθοδολογικούς περιορισμούς στην έρευνα των κοινωνικών δικτύων. PubMed Central (PMC)+1
Επομένως, η θεωρία είναι ένα ισχυρό ερμηνευτικό πλαίσιο, όχι μαθηματική εγγύηση ότι κάθε μήνυμα θα επηρεάσει τρεις διαδοχικούς κοινωνικούς κύκλους.
7. Το δια ταύτα
Η βαθύτερη συνεισφορά του βιβλίου δεν είναι απλώς ότι οι άνθρωποι επηρεάζονται μεταξύ τους. Αυτό το γνωρίζαμε.
Η σημαντική μετατόπιση είναι ότι η δομή των σχέσεων μπορεί να παράγει κοινωνικά αποτελέσματα που δεν προβλέπονται μελετώντας τα άτομα ξεχωριστά.
- Για τη δημοσιογραφία, αυτό αλλάζει και τα ερωτήματα που αξίζει να θέτουμε. Δεν αρκεί να καταγράφουμε ποια άποψη υπερισχύει σε μια δημοσκόπηση. Έχει σημασία πώς κυκλοφορεί αυτή η άποψη, πόσο απομονωμένες είναι οι διαφορετικές κοινότητες, ποιοι λειτουργούν ως γέφυρες και πώς μια πεποίθηση καταλήγει να θεωρείται αυτονόητη μέσα σε μια ομάδα.
- Για την πολιτική, το ίδιο επιχείρημα δείχνει γιατί η μεγάλη διαδικτυακή προβολή δεν ισοδυναμεί αναγκαστικά με πραγματική κοινωνική επιρροή. Ένα εκατομμύριο προβολές μπορεί να αντιστοιχούν σε επιφανειακή έκθεση. Μια συζήτηση σε μικρότερο, αλλά συνεκτικό κοινωνικό περιβάλλον μπορεί να έχει βαθύτερη σημασία για τη συμπεριφορά των συμμετεχόντων.
- Και για την ελληνική πραγματικότητα ανακύπτει ένα ενδιαφέρον ερευνητικό ερώτημα: μήπως παρακολουθούμε υπερβολικά τα πρόσωπα που εμφανίζονται στη δημόσια συζήτηση και πολύ λιγότερο τα κοινωνικά δίκτυα μέσα στα οποία αποκτούν ή χάνουν επιρροή;
Αυτό μπορεί να αφορά την κομματική πολιτική, την Τοπική Αυτοδιοίκηση, την ενημέρωση, τις επαγγελματικές κοινότητες και τη συλλογική κινητοποίηση.
Η καταληκτική εκτίμηση είναι ότι οι «Συνδεδεμένοι» μας αναγκάζουν να επανεξετάσουμε τι εννοούμε με τη λέξη επιρροή. Δεν πρόκειται μόνο για την ικανότητα ενός ισχυρού προσώπου να επιβάλλει ένα μήνυμα. Πρόκειται και για τη δυνατότητα μιας κοινωνικής σχέσης να αλλάζει το περιβάλλον μέσα στο οποίο οι άνθρωποι σχηματίζουν τις δικές τους κρίσεις.
Ίσως, τελικά, το πιο σημαντικό πολιτικό ερώτημα να μην είναι μόνο ποιος επηρεάζει την κοινωνία, αλλά πώς η ίδια η κοινωνία μεταφέρει, ενισχύει ή απορρίπτει αυτή την επιρροή.
Strategic Use Case
Θέλετε να δούμε έτσι και το δικό σας θέμα;
Η ίδια λογική ανάλυσης μπορεί να προσαρμοστεί σε οργανισμούς, επιχειρήσεις, θεσμικά projects, πολιτικά πρόσωπα και ομάδες επικοινωνίας που χρειάζονται καθαρό αφήγημα, καλύτερη κατανόηση των συσχετισμών και πιο σωστή δημόσια τοποθέτηση.
