Σαμαράς: Η αδιαλλαξία, το μίσος και ο λογαριασμός τους – Άποψη 06/10

Ο Αντώνης Σαμαράς ζητά σήμερα τα ρέστα από τη Νέα Δημοκρατία για τους συμβιβασμούς της. Μόνο που ο ίδιος κατάφερε να κυβερνήσει ακριβώς χάρη σε τέτοιους συμβιβασμούς. Εδώ ακριβώς εντοπίζεται το παράδοξο: ένας πρώην πρωθυπουργός, που έμαθε από πρώτο χέρι τα όρια και τις ασφυκτικές πιέσεις του Μαξίμου, επιστρέφει ως αδέκαστος τιμητής, προβάλλοντας αξιώσεις που ούτε ο ίδιος μπόρεσε να υπηρετήσει.

Η εύκολη κατηγορία όμως περί «κωλοτούμπας» για τη στροφή Σαμαρά 2011 χάνει την ουσία. Το να αλλάζεις γνώμη όταν η χώρα βρίσκεται στο χείλος του γκρεμού δεν είναι απαραίτητα υποκρισία, συχνά είναι πράξη ευθύνης. Το πραγματικό πρόβλημα είναι τα δύο μέτρα και δύο σταθμά. Το 2010, ο Σαμαράς διέγραψε την Ντόρα Μπακογιάννη επειδή ψήφισε το πρώτο μνημόνιο. Δύο χρόνια αργότερα, διέγραψε 21 βουλευτές του επειδή αρνήθηκαν να ψηφίσουν το δεύτερο. Οι συνθήκες είχαν αλλάξει άρδην, αλλά η απαίτηση για τυφλή πειθαρχία έμεινε απαράλλακτη. Μπορείς να την χαρακτηρίσεις και εμμονική.

Κάντε το StrategyOnline.gr προτιμώμενη πηγή στη Google

Αυτή η τακτική αποκαλύπτει μια βαθύτερη νοοτροπία: ο αρχηγός διατηρεί πάντα το δικαίωμα στους αναγκαίους ελιγμούς, αλλά απαιτεί από το κόμμα να βαφτίζει κάθε στροφή του ως τη μία και μοναδική αλήθεια. Η διαφωνία μετατρέπεται σε ζήτημα πίστης και υποταγής. Ένα κόμμα εξουσίας όμως δεν μπορεί να λειτουργεί έτσι, όταν οργανώνεται γύρω από την εκάστοτε αρχηγική δικαίωση, χάνει την ικανότητα να συνθέτει, να διευρύνεται και να εξηγεί δύσκολες αλήθειες στην κοινωνία.

Το κόστος της αντιμνημονιακής περιόδου ήταν τεράστιο. Υποσχόμενος έναν ανώδυνο δρόμο διαφυγής, ο Σαμαράς κατέληξε τελικά να εφαρμόζει το ίδιο πρόγραμμα που κατήγγειλε. Στην πράξη, έστρωσε το χαλί στον Αλέξη Τσίπρα, παραδίδοντάς του τη σκυτάλη των ανεδαφικών υποσχέσεων. Η κατάρρευση των εισοδημάτων και η διάλυση του ΠΑΣΟΚ εκτίναξαν τον ΣΥΡΙΖΑ, αλλά ήταν η προηγούμενη ρητορική της ΝΔ που την εμπόδισε να υπερασπιστεί πειστικά το ίδιο της το κυβερνητικό έργο.

Ακόμα και η εκλογική ήττα του 2015 έχει μια άβολη πλευρά που συχνά παραβλέπεται. Η ΝΔ έχασε μόλις 1,8 μονάδες σε σχέση με το 2012, ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ εκτινάχθηκε κατά σχεδόν 10. Ο Σαμαράς συσπείρωσε τον σκληρό πυρήνα, αλλά δεν μπόρεσε να ανοίξει καμία πόρτα πέρα από αυτόν. Αυτό είναι το δομικό όριο μιας πολιτικής που επενδύει στα χαρακώματα: κερδίζει το χειροκρότημα της εσωκομματικής κερκίδας, αλλά χάνει την ευρύτερη κοινωνική πλειοψηφία. Πρόκειται για μια προσωπική φιλοδοξία που ντύνεται με τον μανδύα της «εθνικής αποστολής», βαφτίζοντας τη διατήρηση προσωπικής επιρροής ως υπηρεσία προς την πατρίδα και την Ιστορία.

Το διακύβευμα της σημερινής σύγκρουσης είναι το ποιος ορίζει την κατεύθυνση και τη φυσιογνωμία της ΝΔ. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης κρίνεται καθημερινά για τις πράξεις, τα αποτελέσματα και τις αστοχίες της κυβέρνησής του. Ο Αντώνης Σαμαράς, από την άλλη, οφείλει να εξηγήσει πώς ακριβώς θα εφαρμόζονταν και θα χρηματοδοτούνταν οι δικές του εναλλακτικές. Οι υψηλοί τόνοι και η εύκολη καταγγελία δεν συνιστούν εφαρμόσιμη πολιτική.

Αν αυτή η πίεση καταλήξει τελικά σε απόπειρα δημιουργίας ενός αυτόνομου πόλου στα δεξιά της παράταξης, το ερώτημα παραμένει αμείλικτο: υπάρχει πραγματικό, ρεαλιστικό σχέδιο ή απλώς μια ανακύκλωση της αδιαλλαξίας; Η παράταξη έχει πληρώσει πολύ ακριβά την απόσταση ανάμεσα στα μεγάλα λόγια και τα κυβερνητικά περιθώρια. Και ο Σαμαράς ξέρει καλά το μέγεθος αυτού του λογαριασμού. Γι’ αυτό και δεν δικαιούται να διεκδικεί ρόλο ρυθμιστή χωρίς να έχει κάνει πρώτα τον δικό του απολογισμό.

STRATEGYONLINE DAILY INTELLIGENCE

Η πιο ανατρεπτική αξιολόγηση για τον Αντώνη Σαμαρά ξεκινά από μια αντίφαση: οι συμβιβασμοί που έκανε ως κυβερνήτης υπονομεύουν την αδιαλλαξία με την οποία κρίνει τους άλλους. Γνώρισε τους περιορισμούς της εξουσίας, αλλά επανέρχεται σε μια πολιτική γλώσσα που δυσκολεύει την πρώην παράταξή του να τους διαχειριστεί.

Αυτό επιτρέπει μια ουσιαστική αποδόμηση της πολιτικής του μεθόδου και του κόστους της για τη ΝΔ.

1. Μετέτρεψε τη διαπραγματευτική θέση σε δοκιμασία πατριωτισμού.Το 1992 υπήρχε η πρόταση του Πορτογάλου υπουργού Εξωτερικών Ζοάο Πινέιρο για «Νέα Μακεδονία», μαζί με εγγυήσεις για τα σύνορα και κατά των εδαφικών διεκδικήσεων. Η απόρριψή της ήταν συλλογική απόφαση της ελληνικής πολιτικής ηγεσίας. Ο Σαμαράς, όμως, υπήρξε κεντρικός εκφραστής της άρνησης οποιασδήποτε ονομασίας με τον όρο «Μακεδονία». Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε ότι εκείνη η πρόταση θα έλυνε οριστικά το πρόβλημα. Μπορούμε να αξιολογήσουμε την παγίδα: όταν ένας διαπραγματευτικός στόχος αναγορεύεται σε απόλυτο εθνικό όριο, κάθε επόμενη κυβέρνηση δυσκολεύεται να διαπραγματευθεί χωρίς να κατηγορηθεί για υποχώρηση. Η παράταξη αποκτά ένα σύνθημα που συσπειρώνει, αλλά περιορίζει την ικανότητά της να κυβερνά.
2. Αντιμετώπισε τη δική του διαφωνία ως υπέρτερη της κυβερνητικής συνοχής. Η ίδρυση της Πολιτικής Άνοιξης και οι αποχωρήσεις βουλευτών που συνδέθηκαν με αυτήν συνέβαλαν καθοριστικά στην απώλεια της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη το 1993. Το κρίσιμο ελάττωμα ήταν η κλιμάκωση της διαφωνίας μέχρι τη διάσπαση και την κυβερνητική ανατροπή. Δεν χρειάζεται να υποθέσουμε ότι ο Μητσοτάκης θα κέρδιζε τις επόμενες εκλογές. Το πραγματικό κόστος ήταν ότι στερήθηκε τη δυνατότητα να ολοκληρώσει τη θητεία του. Ο Σαμαράς ανέλαβε την ευθύνη μιας επιλογής της οποίας τις συνέπειες υπέστη ολόκληρη η ΝΔ. Παρέδωσε την χώρα στο ΠΑΣΟΚ αμαχητί.
3. Ζήτησε σταθερή υπακοή σε μια μεταβαλλόμενη γραμμή.Το 2010 διέγραψε την Ντόρα Μπακογιάννη επειδή υπερψήφισε το πρώτο μνημόνιο. Το 2012 διέγραψε 21 βουλευτές της ΝΔ που καταψήφισαν ή απείχαν από την ψηφοφορία του δεύτερου. Τα δύο προγράμματα και οι περιστάσεις διέφεραν. Η αντιπαραβολή, ωστόσο, αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο από μια «κωλοτούμπα»: η κομματική πειθαρχία απαιτήθηκε με την ίδια αυστηρότητα προς αντίθετες κατευθύνσεις. Η πολιτική μου εκτίμηση είναι ότι έτσι ενισχύθηκε μια προσωποκεντρική αντίληψη της παράταξης. Ο αρχηγός μπορούσε να αναθεωρεί, ενώ όσοι διαφωνούσαν με τον χρόνο ή την κατεύθυνση της αναθεώρησης πλήρωναν το τίμημα.
4. Υπονόμευσε εκ των προτέρων την αξιοπιστία της δικής του διακυβέρνησης. Με το Ζάππειο Ι υποσχόταν μηδενισμό του ελλείμματος σε 18 μήνες. Τον Φεβρουάριο του 2012 δεσμευόταν εγγράφως ότι μια κυβέρνηση της ΝΔ θα τηρούσε τους στόχους και τις βασικές πολιτικές του νέου προγράμματος. Η ζημιά βρισκόταν στο χάσμα ανάμεσα στις προσδοκίες που καλλιέργησε και στις υποχρεώσεις που τελικά ανέλαβε. Έπρεπε πλέον να εφαρμόσει πολιτικές που η προηγούμενη επιχειρηματολογία του είχε απονομιμοποιήσει. Κατά την εκτίμησή μου, αυτό διευκόλυνε τον Τσίπρα να εμφανιστεί ως συνεχιστής της αντιμνημονιακής υπόσχεσης. Η άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ είχε πολλές αιτίες, αλλά ο Σαμαράς συνέβαλε στη νομιμοποίηση του επιχειρήματος που αργότερα χρησιμοποιήθηκε εναντίον του.
5. Η ήττα του 2015 ήταν κυρίως αποτυχία διεύρυνσης. Η ΝΔ υποχώρησε από το 29,66% τον Ιούνιο του 2012 στο 27,81% τον Ιανουάριο του 2015. Ο ΣΥΡΙΖΑ ανέβηκε από το 26,89% στο 36,34%. Αυτά τα στοιχεία δίνουν μια πιο απαιτητική ερμηνεία από την περιγραφή μιας γενικής εκλογικής κατάρρευσης. Ο Σαμαράς διατήρησε μεγάλο μέρος του κομματικού ακροατηρίου, αλλά απέτυχε να οικοδομήσει ευρύτερη πλειοψηφία. Η συσπείρωση των ήδη πεπεισμένων εκλογέων της λαϊκής δεξιάς δεν αρκούσε. Αυτό είναι κρίσιμο για τη σημερινή του στάση: μια παράταξη που μετρά συνεχώς την «καθαρότητα» των μελών της κινδυνεύει να περιορίσει την εκλογική της εμβέλεια.
6. Αξιολογεί τις απαιτήσεις ευνοϊκότερα από τα αποτελέσματα. Στην πρόσφατη παρέμβασή του για τα κειμήλια από τη Βουλγαρία αντιπαρέβαλε την επιστροφή 48 αντικειμένων με τη δική του απαίτηση, ως πρωθυπουργού, να επιστραφούν όλα. Η απαίτηση για το σύνολο δεν αποδεικνύει από μόνη της αποτελεσματικότερη διαπραγμάτευση. Χρειάζεται απολογισμός του τι επιτεύχθηκε, ποιες δυνατότητες υπήρχαν και ποιο ήταν το κόστος κάθε επιλογής. Αν η μέγιστη απαίτηση θεωρείται αυτομάτως ανώτερη από οποιοδήποτε μερικό αποτέλεσμα, ο καταγγέλλων αποκτά μόνιμο πλεονέκτημα απέναντι σε όποιον αναλαμβάνει κυβερνητική ευθύνη.

Ο Σαμαράς δικαιούται να ασκεί κριτική στον Κυριάκο Μητσοτάκη. Η ιστορία του, όμως, επιβάλλει ένα αυστηρότερο μέτρο αξιολόγησης των δικών του παρεμβάσεων.

Το πολιτικό του έλλειμμα είναι η ασυμμετρία ευθύνης: αναγνώρισε τους αναγκαίους συμβιβασμούς όταν κυβερνούσε, αλλά δυσκολεύεται να αναγνωρίσει αντίστοιχα περιθώρια στους διαδόχους του. Αυτή η στάση μπορεί να συντηρεί τη δική του επιρροή. Για την παράταξη έχει επανειλημμένα δημιουργήσει ρήγματα, αντιφατικές προσδοκίες και δυσκολία συγκρότησης ευρύτερων πλειοψηφιών.