Delphi Forum: Ο κρατισμός εμποδίζει την Ελλάδα να αλλάξει εποχή – 25/04

Στους Δελφούς, την τελευταία μέρα του συνεδρίου δεν προέκυψε η εικόνα μιας χώρας που πανηγυρίζει επειδή «επέστρεψε». Προέκυψε η εικόνα μιας χώρας που ξέρει ότι έχει βελτιωθεί, αλλά ταυτόχρονα φοβάται ότι μπορεί να χάσει ξανά χρόνο αν δεν αλλάξει ρυθμό. Όχι θεωρητικά. Πρακτικά. Στην αδειοδότηση, στη Δικαιοσύνη, στις δεξιότητες, στην τεχνολογία, στο κράτος, στην παραγωγή. Εκεί κρίνεται πλέον η αξιοπιστία της Ελλάδας, όχι στις γενικές διακηρύξεις περί ανάπτυξης.

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι σχεδόν όλα τα πάνελ, άσχετα φαινομενικά μεταξύ τους, μιλούν για το ίδιο ακριβώς πρόβλημα. Η βιομηχανία λέει ότι δεν μπορεί να απογειωθεί χωρίς χρηματοδότηση και γρήγορη απονομή δικαιοσύνης. Οι επενδυτές λένε ότι η χώρα είναι πιο ασφαλής, αλλά θέλει λιγότερη γραφειοκρατία και πιο σταθερούς κανόνες. Το ψηφιακό κράτος διακηρύσσει ότι θέλει να εξαλείψει την «ψηφιακή γραφειοκρατία», ωστόσο το ελληνικό “δαιμόνιο του κρατισμού” μετατρέπει ακόμη και την ψηφιακή πρόοδο σε ταλαιπωρία. Και η εκπαίδευση παραδέχεται, σχεδόν με αφοπλιστική ειλικρίνεια, ότι τρέχει πίσω από μια αγορά εργασίας που αλλάζει κάθε λίγους μήνες. Όλα αυτά δεν είναι επιμέρους δυσλειτουργίες. Είναι το ίδιο ελληνικό δράμα σε διαφορετικά κεφάλαια.

Υπάρχει, βέβαια, και η άλλη όψη. Η χώρα δεν εμφανίζεται πια ως επενδυτικό ανέκδοτο. Αντιθέτως, τις τέσσερις ημέρες του φετινού Delphi Forum, η Ελλάδα παρουσιάζεται ως τόπος που κατέχει περίοπτη θέση στον ενεργειακό χάρτη, με δυνατότητα για data centers, με νέα αμυντική βιομηχανική προοπτική, με τουρισμό ανθεκτικό, με Βόρεια Ελλάδα που μπορεί να λειτουργήσει ως κόμβος, με Ταμείο Ανάκαμψης που λειτούργησε ως επιταχυντής. Αυτό δεν είναι μικρό πράγμα. Είναι πραγματική πρόοδος. Αλλά η πρόοδος αυτή δεν έχει ακόμη μετατραπεί σε αίσθημα συλλογικής ασφάλειας. Και εκεί αρχίζει το πολιτικό πρόβλημα.

Γιατί κάτω από την εικόνα της μεταρρύθμισης, στο ίδιο Forum κατεγράφει μια συνολική ομολογεί ότι η μεσαία τάξη πιέζεται, ότι οι μικρές επιχειρήσεις ασφυκτιούν, ότι το δημογραφικό ροκανίζει το μέλλον, ότι οι νέοι δεν απέχουν από την πολιτική επειδή αδιαφορούν αλλά επειδή νιώθουν θεσμική απόσταση. Κοινώς: η χώρα μπορεί να προσελκύει επενδυτές, αλλά δεν έχει ακόμη πείσει πλήρως τους πολίτες της ότι το αύριο θα είναι πιο σταθερό από το χθες.

Αν λοιπόν υπάρχει μια αλήθεια που άφησαν πίσω τους οι Δελφοί, είναι αυτή: η Ελλάδα δεν χρειάζεται άλλα συνέδρια αυτοθαυμασμού. Χρειάζεται κράτος που να εκτελεί, θεσμούς που να λύνουν, πολιτική που να ιεραρχεί και οικονομία που να παράγει. Διαφορετικά, θα συνεχίσουμε να μιλάμε για το μέλλον σαν να είναι ευκαιρία, ενώ στην πράξη θα το αντιμετωπίζουμε σαν ακόμη μία χαμένη προθεσμία.

Βήμα – Βήμα τα πάνελ

Η τελευταία μέρα του Forum ξεκαθάρισε το ώριμο πολιτικό και οικονομικό του απόσταγμα: λιγότερη αφηρημένη μεγαλοστομία, περισσότερη πίεση για εφαρμογή, ταχύτητα, κράτος, επενδύσεις, άμυνα, κοινωνική συνοχή. Με απλά λόγια, το το Σάββατο 25 Απριλίου έγινε καταγραφή του πού κατέληξε η συζήτηση όταν έφυγε από τα μεγάλα συνθήματα και μπήκε στα δύσκολα.

Παραγωγικό μοντέλο, επενδύσεις και ανταγωνιστικότητα

Η πρώτη μεγάλη θεματική είναι το παραγωγικό μοντέλο της χώρας. Εδώ εντάσσονται οι συζητήσεις για την επαναβιομηχανοποίηση, τα εμπόδια στις επενδύσεις, το χρηματοδοτικό περιβάλλον, τον ρόλο των τραπεζών, το Ταμείο Ανάκαμψης, τη θέση της Ελλάδας ως κόμβου διεθνών επενδύσεων, αλλά και η συζήτηση για το αν η χώρα μπορεί να περάσει από μια οικονομία κατανάλωσης και υπηρεσιών σε μια πιο εξωστρεφή, παραγωγική και τεχνολογικά ώριμη βάση. Οι επιχειρηματικές φωνές επιμένουν σε τρία εμπόδια: δικαιοσύνη, θεσμική αβεβαιότητα, χρηματοδότηση. Δεν είναι τυχαίο ότι σχεδόν παντού επανέρχεται η καθυστέρηση των δικαστηρίων, η αργή αδειοδότηση, το μικρό μέγεθος των επιχειρήσεων και η αδυναμία πρόσβασης σε κεφάλαια. Το κοινό μήνυμα είναι σαφές: η Ελλάδα έχει κερδίσει σε αξιοπιστία, αλλά αν δεν λύσει τα «μικρά» και μόνιμα προβλήματα εφαρμογής, το νέο παραγωγικό μοντέλο θα μείνει περισσότερο όραμα παρά πράξη.

Εργασία, μεσαία τάξη και κοινωνική αντοχή

Η δεύτερη βασική ενότητα αφορά την εργασία, τη μεσαία τάξη και την κοινωνική ασφάλεια. Σ’ αυτήν μπαίνουν το πάνελ για το employee wellbeing, η συζήτηση για τη στήριξη της μεσαίας τάξης, οι παρεμβάσεις για το ιδιωτικό χρέος, την πίεση στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, τη φορολογία, αλλά και η μεγάλη θεματική της γήρανσης. Το κρίσιμο στοιχείο εδώ είναι ότι το Forum αναγνώρισε, έστω έμμεσα, πως η οικονομική σταθερότητα δεν αρκεί αν δεν μεταφράζεται σε αίσθημα προοπτικής. Το wellbeing δεν παρουσιάζεται ως πολυτέλεια HR, αλλά ως όρος παραγωγικότητας. Η μεσαία τάξη δεν εμφανίζεται μόνο ως φορολογική κατηγορία, αλλά ως κοινωνική ομάδα υπό πίεση από στεγαστικό κόστος, αβεβαιότητα, υποχρηματοδότηση και περιορισμένες ευκαιρίες. Και το δημογραφικό μπαίνει όχι ως θεωρητικός κίνδυνος του μέλλοντος, αλλά ως ήδη παρούσα απειλή για το κοινωνικό κράτος, την εργασία και τη βιωσιμότητα της ανάπτυξης. Αυτό είναι σοβαρό: τα πάνελ της τελευταίας ημέρας δείχνουν μια χώρα που μιλά για επενδύσεις, αλλά ξέρει ότι χωρίς κοινωνική αντοχή δεν υπάρχει μακροπρόθεσμη ανάπτυξη.

Ψηφιακό κράτος, τεχνητή νοημοσύνη και δεξιότητες

Τρίτος ισχυρός άξονας είναι η ψηφιακή μετάβαση. Το πάνελ για την «ψηφιακή γραφειοκρατία», οι συζητήσεις για την ΤΝ, τις υποδομές, τα data centers, τη διαλειτουργικότητα του Δημοσίου, τις δεξιότητες, την εκπαίδευση, την ηγεσία σε πραγματικό χρόνο, ακόμη και η συζήτηση για τον μετασχηματισμό της τηλεόρασης, δείχνουν ότι το Forum αντιμετωπίζει την τεχνολογία ως νέο πεδίο ισχύος. Όχι απλώς ως εξυπηρέτηση, αλλά ως ζήτημα κυριαρχίας, ανταγωνιστικότητας και ελέγχου. Το κράτος καλείται να γίνει πιο ενοποιημένο, πιο πολιτοκεντρικό, λιγότερο κατακερματισμένο. Η εκπαίδευση καλείται να τρέξει γρηγορότερα από τα παραδοσιακά της αντανακλαστικά. Οι εταιρείες καλούνται να μη ζητούν «έτοιμο» ταλέντο, αλλά να το συνδιαμορφώνουν. Και η ηγεσία περιγράφεται όχι πια ως σταθερότητα στην κορυφή, αλλά ως συνεχής επανεφεύρεση μέσα σε περιβάλλον αβεβαιότητας. Το κοινό συμπέρασμα είναι ωμό: η Ελλάδα δεν θα κριθεί μόνο από το αν ψηφιοποιεί υπηρεσίες, αλλά από το αν μετατρέπει την τεχνολογία σε λειτουργικό κράτος, καλύτερη εργασία και παραγωγική αναβάθμιση.

Άμυνα, πόλεμος, γεωπολιτική και εξωτερική θέση της χώρας

Η τέταρτη ενότητα είναι σαφώς γεωπολιτική και αμυντική. Εδώ ανήκουν οι συζητήσεις για τις επενδύσεις στην ευρωπαϊκή άμυνα, το F-35, την Ελλάδα ως κόμβο αμυντικών συνεργασιών, τη νέα πραγματικότητα του πολέμου, την ανάγκη αμυντικής καινοτομίας, τη σχέση με το Καζακστάν, αλλά και η παρέμβαση Χοντορκόφσκι για τη Ρωσία. Το αρχείο δείχνει κάτι που πριν λίγα χρόνια θα ακουγόταν υπερβολικό: η άμυνα δεν συζητείται πια ως ξεχωριστός τομέας ασφαλείας, αλλά ως αναπτυξιακό, βιομηχανικό και τεχνολογικό οικοσύστημα. Η Ελλάδα καλείται να μην είναι μόνο αγοραστής συστημάτων, αλλά να μετατρέψει τις δαπάνες σε εγχώρια βιομηχανική ισχύ, συνέργειες, startups, ερευνητική ικανότητα και ευρωπαϊκή θέση. Αυτό πολιτικά έχει μεγάλη σημασία: το Forum προεξοφλεί ότι η Ευρώπη μπαίνει σε μακρά περίοδο εξοπλιστικής, θεσμικής και ψυχολογικής προσαρμογής σε μια εποχή πολέμου και αστάθειας. Η Ελλάδα, μέσα σε αυτό, θέλει να εμφανιστεί όχι ως ουραγός αλλά ως χρήσιμος περιφερειακός κόμβος.

Τουρισμός, περιφέρεια, Βόρεια Ελλάδα και νέο υπόδειγμα χώρου

Μια πέμπτη, πιο γήινη αλλά πολιτικά κρίσιμη θεματική αφορά τον τουρισμό, την περιφέρεια και τη γεωγραφία της ανάπτυξης. Η Όλγα Κεφαλογιάννη μιλά για 12μηνο τουρισμό, ορεινή Ελλάδα, διαχείριση πιέσεων και όχι «υπερτουρισμό». Ο Γκιουλέκας, ο Καλαφάτης και οι παράγοντες της Θεσσαλονίκης μιλούν για τη Μακεδονία και τη Θράκη ως αναπτυξιακή νησίδα, κόμβο AI, λιμένων, logistics και καινοτομίας. Το κοινό σημείο εδώ είναι ότι το Forum δεν βλέπει πια την ανάπτυξη μόνο ως αθηνοκεντρική υπόθεση. Προσπαθεί να χτίσει ένα νέο αφήγημα χώρου: Βόρεια Ελλάδα, Δυτική Μακεδονία, ορεινός όγκος, αγροτεχνολογία, ενέργεια, νέοι διάδρομοι. Αν αυτό έχει ουσία, τότε είναι σοβαρό. Αν είναι μόνο λεκτική αποκέντρωση, θα φανεί γρήγορα. Αλλά το γεγονός ότι η περιφέρεια μπήκε τόσο έντονα στην συζήτηση δείχνει ότι κάτι αλλάζει στον τρόπο με τον οποίο οι ελίτ αντιλαμβάνονται το εθνικό αναπτυξιακό πρόβλημα.

Θεσμοί, συναίνεση, πολιτική, κοινωνία

Οι ζυζητήσες την τελευταία ημέρα του Forum δεν ήταν μόνο για οικονομία και αγορά. Περιέλαβαν και παρεμβάσεις για τη συνταγματική αναθεώρηση, τη συναίνεση, τη σχέση της νέας γενιάς με την πολιτική, τη λειτουργία της Αστυνομίας, την ενδοοικογενειακή βία, τη συμπερίληψη. Αυτά δεν είναι διακοσμητικά θέματα. Δείχνουν ότι πίσω από την τεχνοκρατική βιτρίνα υπάρχει συνείδηση πως η πραγματική δοκιμασία είναι θεσμική και κοινωνική. Η Άννα Διαμαντοπούλου μιλά για συναίνεση ως κινητήρια δύναμη. Η συζήτηση για το Σύνταγμα αναγνωρίζει αναχρονισμούς, φλυαρία και ανάγκη προσαρμογής. Το πάνελ για τη νέα γενιά δείχνει τη θεσμική απόσταση, όχι την αδιαφορία. Και η παρέμβαση Χρυσοχοΐδη υπενθυμίζει ότι το κράτος κρίνεται τελικά στην καθημερινότητα: βία, ασφάλεια, εφαρμογή. Το υποκείμενο εδώ είναι ένα: χωρίς θεσμική αξιοπιστία, όλα τα υπόλοιπα μένουν ημιτελή.

Το κοινό νήμα και το στίγμα της τελευταίας μέρας του forum

Το πιο ενδιαφέρον κοινό σημείο είναι ότι σχεδόν όλα τα πάνελ, από τη βιομηχανία μέχρι την τηλεόραση και από την άμυνα μέχρι τη μεσαία τάξη, μιλούν τελικά για το ίδιο πράγμα: ταχύτητα προσαρμογής. Η χώρα πρέπει να αδειοδοτεί πιο γρήγορα, να δικάζει πιο γρήγορα, να εκπαιδεύει πιο γρήγορα, να ψηφιοποιεί πιο ουσιαστικά, να αποφασίζει πιο καθαρά, να ενσωματώνει την ΤΝ χωρίς αφέλεια, να στηρίζει επενδύσεις χωρίς γραφειοκρατική αυτοϋπονόμευση. Το στίγμα της ημέρας λοιπόν είναι ένα είδος πρακτικού πραγματισμού υπό πίεση. Όχι πανηγυρικός θρίαμβος, όχι μοιρολατρία. Μια επίγνωση ότι η Ελλάδα έχει βελτιωθεί, αλλά ότι το μεγάλο στοίχημα δεν είναι πια να σωθεί. Είναι να λειτουργήσει.

Το δια ταύτα

Το γενικό πολιτικό κλίμα που βγαίνει από την τελευταία ημέρα είναι κυβερνητική αυτοπεποίθηση αλλά όχι ανεμελειά. Η κυβέρνηση προσέρχεται με το αφήγημα της σοβαρής διαχείρισης, της απορρόφησης πόρων, της επενδυτικής αξιοπιστίας, του ψηφιακού κράτους και των μόνιμων μέτρων. Όμως οι ίδιες οι συζητήσεις αφήνουν να φανεί και η σκιά: μεσαία τάξη πιεσμένη, μικρομεσαίοι σε αβεβαιότητα, δημογραφικό, δικαιοσύνη, στεγαστικό, υποχρηματοδότηση, έλλειμμα δεξιοτήτων, ανάγκη κοινωνικής εμπιστοσύνης. Οικονομικά, το κλίμα είναι αισιόδοξο υπό όρους: η Ελλάδα προβάλλεται ως ασφαλής κόμβος και επενδυτικός προορισμός, αλλά όλοι σχεδόν αναγνωρίζουν ότι τα μεγάλα φρένα, δικαιοσύνη, ακρίβεια, αδειοδοτήσεις, μικρό μέγεθος επιχειρήσεων, παραμένουν.

Η τελευταία ημέρα του Φόρουμ των Δελφών δεν περιγράφει μια χώρα που πανηγυρίζει. Περιγράφει μια χώρα που ξέρει ότι βρίσκεται σε καλύτερη θέση από πριν, αλλά ταυτόχρονα νιώθει πως αν δεν τρέξει τώρα, μπορεί να χάσει ξανά το τρένο. Αυτό είναι το πραγματικό κλίμα: λιγότερη αυταρέσκεια, περισσότερη πίεση να αποδειχθεί ότι η Ελλάδα μπορεί να γίνει ταυτόχρονα πιο παραγωγική, πιο τεχνολογική, πιο θεσμική και πιο ανθεκτική.