Από τις προκάτ δημοσκοπήσεις στη θεσμική συντριβή

Η πολιτική ζωή του τόπου μοιάζει τελευταία με ένα ιδιότυπο εργοτάξιο, όπου ο αρχιτέκτονας, αντί να μελετά τη στατικότητα των κτιρίων, αναλώνεται στο να ρωτά τους περαστικούς αν προτιμούν το σπίτι τους βαμμένο κίτρινο ή πορτοκαλί. Αυτός ο ρεαλιστικός, αλλά και εφιαλτικός παραλληλισμός, αποτυπώνει την ουσία της σύγχρονης χειραγώγησης: μια δημοσκοπική δημοκρατία που προτεραιοποιεί το επίχρισμα έναντι του θεμελίου, την επικοινωνιακή «λάμψη» έναντι της θεσμικής επάρκειας.

Το προκάτ αφήγημα και η παγίδα της μέτρησης

Φανταστείτε την κοινωνία ως μια πόλη που αναζητά στέγη. Όταν το ερωτηματολόγιο μιας δημοσκόπησης περιορίζει το δίλημμα στην αισθητική των προσώπων και όχι στη λειτουργικότητα των θεσμών, δημιουργεί μια ψευδαίσθηση επιλογής. Οι πολίτες απαντούν στο ερώτημα που τους τίθεται, και την επομένη, οι τίτλοι των ειδήσεων πανηγυρίζουν για τη «νέα τάση». Κανείς όμως δεν ρωτά αν ο «εργολάβος» που προηγείται στις προτιμήσεις γνωρίζει τα συνταγματικά όρια της δράσης του ή αν διαθέτει το ελάχιστο θεσμικό βάθος για να διαχειριστεί μια κρίση.

Στην πραγματικότητα, η δημοσκόπηση παύει να είναι εργαλείο μέτρησης και μετατρέπεται σε επιτελεστική πράξη (performative act). Δεν καταγράφει την κοινή γνώμη, τη διαμορφώνει. Μέσω του Framing (της πλαισίωσης), η πολιτική απογυμνώνεται από το περιεχόμενό της. Αν το ερώτημα εστιάζει διαρκώς στην «αντισυστημική γοητεία» ή στο lifestyle ενός αρχηγού, τότε η θεσμική σοβαρότητα αρχίζει να φαντάζει στα μάτια του ερωτώμενου ως ένα παρωχημένο, ίσως και περιττό, εξάρτημα του παρελθόντος.

Η σπειροειδής σιωπή και ο ψηφιακός οχλοκρατισμός

Εδώ υπεισέρχεται ο μηχανισμός της Σπειροειδούς Σιωπής. Η θεωρία αυτή βρίσκει στην ψηφιακή εποχή τον απόλυτο επιταχυντή της. Όταν οι μετρήσεις και ο θόρυβος των κοινωνικών δικτύων προβάλλουν ως κυρίαρχη την άνοδο προσώπων χωρίς καμία θεσμική συγκρότηση, ο μετριοπαθής πολίτης, εκείνος που αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο της αποδόμησης, αισθάνεται ξαφνικά μειονότητα. Φοβούμενος την κοινωνική απομόνωση ή την ψηφιακή επιθετικότητα, επιλέγει τη σιωπή.

Αυτή η σιωπή ερμηνεύεται λάθος από το πολιτικό προσωπικό αλλά και τα οικονομικά συμφέροντα που εναγωνίως αποζητούν να κατασκευάσουν αδύναμες κυβερνήσεις για να επιβληθούν. Οι «θορυβώδεις μειοψηφίες» των social media καταλαμβάνουν τον δημόσιο χώρο, δημιουργώντας μια αίσθηση παντοδυναμίας για το «κενό» που ντύνεται με επαναστατικούς μανδύες. Ο ψηφιακός οχλοκρατισμός δεν επιδιώκει τον διάλογο, αλλά την επιβολή της εικόνας. Έτσι, η πολιτική ισορροπία μετατοπίζεται προς το μη-ον, προς πρόσωπα που η μόνη τους επάρκεια εξαντλείται στην ικανότητά τους να παράγουν viral στιγμιότυπα.

Το Βατερλό του 2023: Η μέθη της χειραγώγησης

Η πιο διδακτική στιγμή αυτής της πορείας προς το κενό ήταν οι εκλογές του 2023. Η τότε αξιωματική αντιπολίτευση έπεσε θύμα της ίδιας της στρατηγικής που προσπάθησε να εκμεταλλευτεί. Πίστεψε στο δικό της κατασκευασμένο αφήγημα οργής, τροφοδοτούμενη από τη «μέθη» των ψηφιακών αντιλάλων. Θεώρησε ότι η σιωπή της πλειοψηφίας ήταν η «νηνεμία πριν την καταιγίδα» που θα παρέσυρε το σύστημα.

Στην πραγματικότητα, η σιωπή αυτή ήταν η αποστροφή του πολίτη προς έναν λόγο που στερούνταν προγραμματικού και θεσμικού έρματος. Ενώ η αντιπολίτευση επένδυε στο Priming της καταγγελίας, η κοινωνία αναζητούσε εναγωνίως ένα ελάχιστο πλαίσιο ασφάλειας και διαχειριστικής ικανότητας. Το αποτέλεσμα των 20 μονάδων διαφοράς δεν ήταν απλώς μια εκλογική ήττα, ήταν η κατάρρευση μιας αυτοεκπληρούμενης προφητείας. Η κάλπη απέδειξε ότι, όταν οι θεσμοί δοκιμάζονται, ο κόσμος δεν αναζητά τον πιο συμπαθή «ένοικο» του κίτρινου σπιτιού, αλλά τον μηχανικό που εγγυάται ότι το οικοδόμημα δεν θα πέσει να τον πλακώσει.

Το υπαρξιακό διακύβευμα: Πολιτεία ή Σκηνικό;

Σήμερα, η άνοδος σχηματισμών και προσώπων που κινούνται στα όρια της θεσμικής γραφικότητας, υποστηριζόμενη από μια δημοσκοπική ανάγνωση που εστιάζει αποκλειστικά στη ρευστότητα, κινδυνεύει να μας οδηγήσει στον ίδιο φαύλο κύκλο. Η υποκατάσταση της πολιτικής παιδείας από την πολιτική επικοινωνία απογυμνώνει το πολίτευμα.

Η δημοκρατία μας δεν κινδυνεύει τόσο από τις διαφωνίες, όσο από την έλλειψη νοήματος. Όταν η επιλογή ηγεσίας γίνεται με όρους «καταναλωτικού ερεθίσματος» και όχι συνταγματικής συνέπειας, η Πολιτεία μετατρέπεται σε σκηνικό θεάτρου. Και ως γνωστόν, τα σκηνικά είναι φτιαγμένα για να εντυπωσιάζουν από απόσταση, αλλά δεν μπορούν να στεγάσουν την πραγματική ζωή.

Το μάθημα του 2023 παραμένει επίκαιρο: Η «βουβή πλειοψηφία» αργά ή γρήγορα εκδικείται τους αρχιτέκτονες του προκάτ. Η επιστροφή στη θεσμική σοβαρότητα και στον λόγο που δεσμεύεται από τους κανόνες του Συντάγματος δεν είναι μια συντηρητική επιλογή, αλλά η μόνη πράξη αυτοσυντήρησης της Δημοκρατίας. Αν συνεχίσουμε να μετράμε το «φαίνεσθαι» αγνοώντας το «είναι», η επόμενη συντριβή δεν θα αφορά μόνο ένα κόμμα, αλλά την ίδια την ποιότητα του κοινοβουλευτισμού μας.