Η Ευρώπη φυλάει τα σύνορα της, αλλά χάνει το μέλλον – Άποψη 05/08

Η Ευρώπη έχει πετύχει ένα μικρό πολιτικό θαύμα. Βρίσκεται δίπλα στη Μέση Ανατολή, αλλά συμπεριφέρεται σαν να την παρακολουθεί από ασφαλή απόσταση. Βλέπει τη Γάζα, τον Λίβανο, το Ιράν, την Ερυθρά Θάλασσα και τα Στενά του Ορμούζ σαν επεισόδια μιας δυσάρεστης σειράς που παίζεται σε ξένη οθόνη. Ώσπου ο πόλεμος φθάνει στο πρατήριο καυσίμων, στα ναύλα, στο σούπερ μάρκετ και στις ακτές της Μεσογείου.

Η γεωγραφία έχει μια ενοχλητική ιδιότητα, δεν καταλαβαίνει από πολιτική άρνηση.

Κάντε το StrategyOnline.gr προτιμώμενη πηγή στη Google

Οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή δεν δημιουργούν μόνο νεκρούς, πρόσφυγες και ερείπια. Παράγουν ακρίβεια, ενεργειακή ανασφάλεια, διαταραχές στο εμπόριο και νέα κύματα ανθρώπων που αναζητούν διέξοδο. Ο πόλεμος γίνεται πρώτα εικόνα στο δελτίο ειδήσεων και ύστερα λογαριασμός που καλείται να πληρώσει ο Ευρωπαίος πολίτης. Συνήθως ο φτωχότερος, γιατί οι γεωπολιτικές κρίσεις έχουν ταξική συνέπεια, ακόμη κι όταν παρουσιάζονται με βαρύγδουπους στρατηγικούς όρους.

Μέσα σε αυτό το σκηνικό, το μεταναστευτικό δεν επιστρέφει. Δεν έφυγε ποτέ. Απλώς η Ευρώπη το έκρυψε κάτω από το χαλί, μαζί με όλα τα υπόλοιπα προβλήματα που δεν χωρούν σε μια σύνοδο κορυφής.

Το πρώτο λάθος γίνεται στις λέξεις. Άλλο ο πρόσφυγας που εγκαταλείπει έναν πόλεμο, άλλο ο νόμιμος εργαζόμενος, άλλο ο παράτυπος μετανάστης και άλλο η οργανωμένη χρησιμοποίηση ανθρώπων από κράτη και διακινητές. Αν τα αποκαλούμε όλα «εισβολή», παύουμε να μπορούμε να σχεδιάσουμε σοβαρή πολιτική. Αν, όμως, αρνούμαστε ότι ορισμένες μαζικές κινήσεις πληθυσμών μπορούν να λειτουργήσουν σαν επίθεση στα σύνορα, τότε αρνούμαστε την πραγματικότητα.

Η Ευρώπη ταλαντεύεται ανάμεσα σε δύο βολικές υποκρισίες. Η μία θεωρεί περίπου απανθρωπιά κάθε έλεγχο των συνόρων. Η άλλη αντιμετωπίζει κάθε ξένο ως ύποπτο εχθρό. Και οι δύο αποφεύγουν το δύσκολο ερώτημα, ποιος δικαιούται προστασία, ποιος μπορεί να ενταχθεί, ποιος χρειάζεται η ευρωπαϊκή οικονομία και ποιος πρέπει να επιστρέψει στη χώρα προέλευσής του.

Η πολιτική, όμως, αρχίζει ακριβώς εκεί όπου τελειώνουν τα εύκολα συνθήματα.

Η μαζική παραβίαση των συνόρων στη Θέουτα έδειξε πόσο γρήγορα μπορεί να δοκιμαστεί ένα ευρωπαϊκό σύνορο. Δεν χρειάζονται πλέον άρματα μάχης. Αρκούν διαδικτυακές φήμες, οργανωμένα δίκτυα, διακινητές και χιλιάδες απελπισμένοι άνθρωποι που μετατρέπονται, συχνά χωρίς να το αντιλαμβάνονται, σε ανθρώπινο εργαλείο πίεσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι πίσω από κάθε τέτοιο γεγονός βρίσκεται οπωσδήποτε κάποιο κράτος. Σημαίνει, όμως, ότι η μετακίνηση πληθυσμών έχει αποκτήσει πλέον σαφή γεωπολιτική αξία.

Η Ευρώπη αγοράζει ηρεμία από την Τουρκία, τη Λιβύη, την Τυνησία, το Μαρόκο και την Αίγυπτο. Αναθέτει δηλαδή τη φύλαξη της πόρτας σε γείτονες που γνωρίζουν πολύ καλά πόσο φοβάται μήπως την ανοίξουν. Και ύστερα μιλά για «στρατηγική αυτονομία», με την άνεση εκείνου που πληρώνει την εξάρτησή του και την παρουσιάζει ως κυριαρχία.

Η Ελλάδα βρίσκεται στην πιο άβολη θέση αυτής της ευρωπαϊκής αντίφασης. Είναι εξωτερικό σύνορο της Ένωσης, ναυτιλιακός και ενεργειακός κόμβος, χώρα πρώτης υποδοχής και ταυτόχρονα μια κοινωνία που γερνά και χρειάζεται εργατικά χέρια. Χρειαζόμαστε μετανάστες, αλλά δεν έχουμε αποφασίσει ποιους, πόσους, σε ποιους κλάδους και με ποιους όρους.

Έτσι, αφήνουμε ανθρώπους να δουλεύουν αόρατοι στη γεωργία, στις κατασκευές, στον τουρισμό και στη φροντίδα ηλικιωμένων. Άλλους τους κρατάμε εγκλωβισμένους σε μια διοικητική αναμονή χωρίς τέλος. Μετά ανακαλύπτουμε έκπληκτοι την παραοικονομία, την εκμετάλλευση, τη γκετοποίηση και την κοινωνική καχυποψία. Είναι η γνωστή ελληνική μέθοδος, πρώτα παράγουμε το πρόβλημα και ύστερα καταγγέλλουμε το αποτέλεσμα.

Η χώρα δεν κινδυνεύει μόνο από τις μεταναστευτικές ροές. Κινδυνεύει κυρίως από την απουσία σταθερής πολιτικής για τη διαχείρισή τους. Από διαδικασίες ασύλου που καθυστερούν, επιστροφές που αποφασίζονται αλλά σπάνια πραγματοποιούνται, δήμους που σηκώνουν δυσανάλογο βάρος χωρίς πόρους και έναν δημόσιο διάλογο που πηγαίνει από τον άκριτο ανθρωπιστικό συναισθηματισμό στον φοβικό παροξυσμό.

Η ένταξη, επίσης, δεν είναι γιορτή γαστρονομίας και παραδοσιακών χορών. Απαιτεί γνώση της γλώσσας, φοίτηση των παιδιών στο σχολείο, νόμιμη εργασία και αποδοχή του δημοκρατικού νόμου. Η ισότητα των φύλων, η ελευθερία της έκφρασης και η ατομική αυτονομία δεν είναι δυτικές ιδιοτροπίες που τίθενται σε διαπραγμάτευση. Όποιος ζει σε μια δημοκρατία δικαιούται την πλήρη προστασία της, αλλά οφείλει και να σέβεται τους κανόνες της.

Τα επόμενα χρόνια θα είναι δυσκολότερα. Οι πόλεμοι, η κλιματική κρίση, η πληθυσμιακή αύξηση στην Αφρική, η κατάρρευση κρατών και η εργαλειοποίηση της ανθρώπινης απελπισίας θα ενισχύσουν τις πιέσεις. Δεν χρειάζεται ιδιαίτερη προφητική ικανότητα για να το δει κανείς. Αρκεί να κοιτάξει τον χάρτη χωρίς ιδεολογικές παρωπίδες.

Η Ευρώπη πρέπει να αποφασίσει αν θέλει να γίνει πολιτική δύναμη ή να παραμείνει μια εύπορη χερσόνησος που εκδίδει κανονισμούς για κρίσεις τις οποίες προκαλούν και διαχειρίζονται άλλοι. Η Ελλάδα, από την πλευρά της, πρέπει να πάψει να υποδέχεται κάθε προβλέψιμη κρίση σαν απρόσμενη θεομηνία.

Γιατί ο κόσμος που έρχεται δεν θα μας ρωτήσει αν είμαστε έτοιμοι. Θα φανερώσει απλώς αν υπάρχουμε ως οργανωμένη πολιτεία ή αν παραμένουμε ένας όμορφος γεωγραφικός χώρος, με παραλίες, ευρωπαϊκές επιδοτήσεις και μόνιμη στρατηγική αμηχανία.