Βενιζέλος: Η δημοκρατία δεν είναι casting επιλαχόντων – Ανάλυση 06/04

Η ελληνική πολιτική έχει ένα μόνιμο ταλέντο: να βαφτίζει βαθιές θεσμικές μετατοπίσεις ως απλές διορθώσεις λογικής. Κάπως έτσι, μια πρόταση που παρουσιάστηκε ως εξυγίανση του πολιτικού συστήματος και ως αναβάθμιση του ρόλου του βουλευτή, βρήκε απέναντί της τον Ευάγγελο Βενιζέλο, ο οποίος δεν στάθηκε στο επικοινωνιακό περίβλημα αλλά στο πραγματικό της αποτύπωμα στην δημοκρατία.

Βγαίνει ο πρωθυπουργός σε ένα θεατρικό διάγγελμα και παρουσιάζει το νέο θεσμικό πακέτο όπου ανακινείται το «ασυμβίβαστο υπουργού και βουλευτή», πέφτει στο τραπέζι και η κουβέντα για λιγότερους βουλευτές, και ξαφνικά το κοινό νιώθει ότι παρακολουθεί κάθαρση, εξυγίανση, restart, λες και το πρόβλημα της χώρας ήταν πρωτίστως αριθμητικό. Σαν να έφταιγαν οι καρέκλες και όχι αυτοί που κάθονται πάνω τους. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης πρότεινε ασυμβίβαστο υπουργού-βουλευτή μετά τις εκλογές του 2027, με αντικατάσταση των υπουργοποιημένων βουλευτών από τους πρώτους επιλαχόντες, παρουσιάζοντάς το ως διαχωρισμό εκτελεστικής και νομοθετικής εξουσίας και ως αναβάθμιση του ρόλου του βουλευτή. Ωραίο ακούγεται. Γυαλισμένο. Σχεδόν ευρωπαϊκό. Αλλά η πολιτική δεν είναι ποτέ μόνο αυτό που ακούγεται.

Και εκεί ακριβώς μπαίνει ο Ευάγγελος Βενιζέλος, στον γνώριμο ρόλο του ανθρώπου που εμφανίζεται στο πάρτι της εύκολης ευφορίας για να θυμίσει ότι οι θεσμοί δεν είναι διαφημιστικό σποτ. Δεν είπε απλώς «διαφωνώ». Είπε κάτι πολύ πιο σοβαρό: προσέξτε, γιατί αυτό που πλασάρεται ως μοντέρνα διόρθωση μπορεί να παράξει αλλοίωση της λειτουργικής συνοχής της Βουλής και υποεκπροσώπηση της περιφέρειας. Και όταν ένας άνθρωπος με τη δική του συνταγματική μνήμη διαλέγει τόσο βαριές λέξεις, δεν το κάνει για να εξασφαλίσει θέση στο πάνελ του βραδινού δελτίου. Το κάνει γιατί βλέπει πίσω από τη βιτρίνα τον μηχανισμό. Και, μεταξύ μας, εδώ τον είδε καθαρά.

Η μεγάλη αρετή της παρέμβασής του είναι ότι πήγε κατευθείαν στο σημείο όπου η επικοινωνία προσπαθεί να ντύσει την εξουσία με θεσμικό κουστούμι. Διότι όταν λες ότι ένας εκλεγμένος βουλευτής που γίνεται υπουργός αντικαθίσταται από τον πρώτο επιλαχόντα όσο συμμετέχει στην κυβέρνηση, δεν κάνεις μια απλή τεχνική προσαρμογή. Εισάγεις, όπως πολύ εύστοχα σημείωσε ο Βενιζέλος, μια «συμπαθή κατηγορία επιλαχόντων ρεπατζήδων». Και η φράση είναι απολαυστική όχι μόνο επειδή είναι σκωπτική, αλλά επειδή είναι ακριβής. Δείχνει ότι το σχήμα αυτό παράγει μια Βουλή που δεν θα είναι ακριβώς το άμεσο και σταθερό αποτύπωμα της λαϊκής ετυμηγορίας, αλλά ένα πιο εύκαμπτο σώμα, του οποίου η σύνθεση θα μεταβάλλεται ανάλογα με τις κυβερνητικές επιλογές. Να το πούμε πιο απλά; Ο πρωθυπουργός θα ορίζει υπουργούς και θα επηρεάζει εμμέσως και ποιοι θα κάθονται στα έδρανα. Αυτό δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι πυρήνας ισχύος.

Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι ο Βενιζέλος δεν στάθηκε μόνο στο ειρωνικό εύρημα των «ρεπατζήδων». Άνοιξε όλο το κουτί της θεσμικής πολυπλοκότητας που η δημόσια συζήτηση συνήθως πετάει κάτω από το χαλί. Επισήμανε ότι η μείωση των βουλευτών δεν είναι απλώς μια συμβολική χειρονομία εναντίον της «πολυτέλειας του πολιτικού συστήματος», αλλά επιλογή που επηρεάζει ευθέως τις εκλογικές περιφέρειες, το εκλογικό μέτρο, την εκπροσώπηση των αποδήμων και τελικά τη δυνατότητα λειτουργίας ακόμη και των αναλογικών εκλογικών συστημάτων. Εδώ τελειώνουν τα εύκολα like και αρχίζει η σοβαρή κουβέντα. Γιατί η μείωση των εδρών ακούγεται πάντα ηρωική σε θυμωμένο ακροατήριο, αλλά συχνά καταλήγει να σημαίνει κάτι πολύ πιο πεζό: λιγότερη περιφέρεια, στενότερη εκπροσώπηση, μικρότερη αντοχή για τα μικρότερα κόμματα, περισσότερη κομματική πειθαρχία, δηλαδή περισσότερος συγκεντρωτισμός με φιλελεύθερο περιτύλιγμα.

Και εδώ, για να είμαστε δίκαιοι, ο Βενιζέλος έκανε κάτι που σπανίζει: υπερασπίστηκε την αντιδημοφιλή σοβαρότητα. Στην εποχή που όλοι θέλουν να δείξουν αντικομματικοί, αντισυστημικοί, αντι-οτιδήποτε βγάζει μυρωδιά από παλιό κοινοβουλευτισμό, εκείνος είπε το άβολο. Ότι η δημοκρατία δεν ενισχύεται αυτόματα επειδή κόβεις έδρες ή επειδή μεταφέρεις την πολιτική συζήτηση σε μια ωραία λέξη όπως το «ασυμβίβαστο». Ενισχύεται όταν διασφαλίζεις πραγματική αντιπροσώπευση και καθαρές ισορροπίες ανάμεσα στις εξουσίες. Και αυτό ακριβώς είναι που κάνει την παρέμβασή του πολιτικά χρήσιμη: επειδή αρνείται να συγχέει τον εκσυγχρονισμό με τη σκηνοθεσία του εκσυγχρονισμού.

Στο τέλος της ημέρας, η πιο θετική ανάγνωση για τον Βενιζέλο είναι ότι μας θύμισε κάτι που η μεταπολιτευτική αγορά εντυπώσεων προσπαθεί μόνιμα να θολώσει: οι θεσμοί δεν είναι για να χαϊδεύουν το κοινό αίσθημα αλλά για να το αντέχουν. Και όταν μια πρόταση ακούγεται υπερβολικά βολική, υπερβολικά καθαρή, υπερβολικά έτοιμη να καταναλωθεί από ένα απογοητευμένο ακροατήριο, τότε ακριβώς χρειάζεται κάποιος να τη χαλάσει λίγο. Να τη γρατζουνίσει. Να της αφαιρέσει τη διαφημιστική λάμψη. Αυτό έκανε ο Βενιζέλος. Και καλά έκανε. Γιατί η χώρα δεν χρειάζεται άλλη μία εύκολη θεσμική ατάκα. Χρειάζεται λιγότερη σκηνοθεσία, περισσότερη αντιπροσώπευση και πολύ λιγότερους «ρεπατζήδες» στη δημοκρατία της