Το “μεταμεταπολιτευτικό σύστημα” – Ομιλία Ε. Βενιζέλου 08/03

Η Μεταπολίτευση δεν υπήρξε ποτέ μια απλή χρονολογική καταγραφή γεγονότων, υπήρξε το συλλογικό γονιδίωμα ενός ολόκληρου λαού. Σήμερα, καθώς συμπληρώνονται πενήντα και πλέον χρόνια από εκείνο το λυτρωτικό καλοκαίρι του ’74, βρισκόμαστε μπροστά στην ανάδυση ενός νέου, αχαρτογράφητου «μεταμεταπολιτευτικού συστήματος». Όπως εύστοχα επισήμανε ο Ευάγγελος Βενιζέλος στην πρόσφατη ομιλία του στην ΕΣΗΕΑ, η Μεταπολίτευση δεν ήταν μια στιγμή, αλλά μια «καμπύλη», και η καμπύλη αυτή φαίνεται πλέον να εισέρχεται σε μια νέα, πιο σκληρή και ορθολογική τροχιά.

Για να κατανοήσουμε το σύστημα που διαμορφώνεται, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε το καταγωγικό του τραύμα: την απότομη έκπτωση από τον «επίχρυσο παράδεισο». Η πρώτη φάση της Μεταπολίτευσης, αυτή που ο Βενιζέλος χαρακτήρισε ως «ανεπίγνωστη», οικοδόμησε ένα εξαιρετικά γενναιόδωρο και συμπεριληπτικό κοινωνικό συμβόλαιο. Ήταν η εποχή της «πασοκοποίησης», όχι μόνο ως κομματικής κυριαρχίας, αλλά ως μιας καθολικής κοινωνικής νοοτροπίας που θεωρούσε τη γραμμική άνοδο της ευημερίας ως κάτι το νομοτελειακό. Το μεταμεταπολιτευτικό σύστημα που γεννιέται σήμερα, έρχεται να διαχειριστεί ακριβώς τη διάρρηξη αυτού του συμβολαίου.

Το νέο αυτό σύστημα δεν υπόσχεται πια την επιστροφή στον «παράδεισο». Αντιθέτως, χαρακτηρίζεται από μια βαθιά κοινωνική ασυμμετρία. Η πολιτική δεν είναι πλέον η τέχνη της διανομής ενός πλεονάσματος, αλλά η διαχείριση μιας διαρκούς κρίσης προσδοκιών. Ο πολίτης του μεταμεταπολιτευτικού συστήματος κουβαλά την «ανάμνηση του παραδείσου» ως γονιδιακό βάρος, την ώρα που το κράτος μετατρέπεται σε έναν τεχνοκρατικό μηχανισμό προσαρμογής στις διεθνείς δημοσιονομικές και γεωπολιτικές επιταγές.

Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η δεύτερη κεντρική κολόνα του νέου συστήματος: η επιστροφή της Γεωπολιτικής. Ο Βενιζέλος μας θύμισε ότι η Γεωγραφία και η Ιστορία συνθέτουν έναν συνδυασμό «γοητευτικό αλλά και καταθλιπτικό ταυτόχρονα». Στο μεταμεταπολιτευτικό σκηνικό, η εσωτερική πολιτική παύει να είναι αυθύπαρκτη. Υποτάσσεται στο «μαγνητικό πεδίο» της Ιστορίας, καθώς οι παλιές εθνικές απειλές και οι παγκόσμιες αναταράξεις επιστρέφουν με νέα ορμή. Το κράτος που διαμορφώνεται είναι ένα κράτος στρατηγικής εγρήγορσης, λιγότερο «παροχικό» και περισσότερο «θωρακισμένο», που αναζητά τη θέση του σε έναν κόσμο που δεν εγγυάται πια την ειρήνη ως δεδομένο.

Επιπλέον, το μεταμεταπολιτευτικό σύστημα φέρει μια νέα ποιότητα πολιτικού λόγου: τον αναστοχασμό επί του προπατορικού αμαρτήματος. Η πολιτική τάξη, αλλά και η κοινωνία, αναζητούν πλέον τις απαντήσεις όχι στο μέλλον, αλλά στην αναψηλάφηση του παρελθόντος. Η ρήση του Μάνου Ελευθερίου που επικαλέστηκε ο Βενιζέλος, ότι «δεν ξέρουμε τι μας επιφυλάσσει το παρελθόν», αποτελεί το σήμα κατατεθέν της εποχής. Το νέο σύστημα είναι εγκλωβισμένο σε μια διαρκή προσπάθεια να διορθώσει τις δομικές αδυναμίες της πρώτης πεντηκονταετίας, χωρίς όμως να έχει βρει ακόμα το νέο «συλλογικό όραμα» που θα αντικαταστήσει το παλιό, φθαρμένο συμβόλαιο.

Εν κατακλείδι, το μεταμεταπολιτευτικό σύστημα που αναδύεται μετά το 2019 είναι ένα σύστημα χαμηλότερων πτήσεων αλλά υψηλότερων κινδύνων. Είναι η προσπάθεια της Ελλάδας να ενηλικιωθεί ιστορικά, αφήνοντας πίσω τις «επίχρυσες» βεβαιότητες και αντιμετωπίζοντας κατάματα την τραχιά πραγματικότητα ενός κόσμου σε μετάβαση. Η πρόκληση για την επόμενη πολιτική περίοδο είναι αν θα καταφέρει αυτό το σύστημα να δημιουργήσει μια νέα «καμπύλη» ελπίδας, ή αν θα παραμείνει μια απλή διαχείριση της απώλειας ενός παραδείσου που χάθηκε οριστικά.