Ιαπωνοποίηση της πολιτικής στην Ελλάδα: Δημοσκόπηση Opinion Poll 09/03

Η τελευταία δημοσκόπηση της Opinion Poll που δημοσιοποίησε το Proto Thema πέρασε από τα περισσότερα ρεπορτάζ σαν μια ακόμη καταγραφή της πολιτικής στιγμής: άνοδος της Νέας Δημοκρατίας, μεγάλη απόσταση από το ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ, διάχυτη ανησυχία για τη διεθνή κρίση με επίκεντρο το Ιραν. Όμως η πραγματική αξία μιας δημοσκόπησης δεν βρίσκεται ποτέ στα ποσοστά. Βρίσκεται στο τι αποκαλύπτει για τη δομή του πολιτικού συστήματος.

Και αυτή η δημοσκόπηση αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: η Ελλάδα φαίνεται να εισέρχεται σε μια νέα πολιτική φάση όπου η κοινωνία ψηφίζει λιγότερο με ιδεολογικούς όρους και περισσότερο με όρους ασφάλειας. Το δίλημμα «δεξιά ή αριστερά» υποχωρεί και αντικαθίσταται από το δίλημμα «σταθερότητα ή αστάθεια». Η πλειοψηφία των πολιτών δηλώνει ότι προτεραιότητά της είναι η πολιτική σταθερότητα σε ένα διεθνές περιβάλλον που γίνεται όλο και πιο απρόβλεπτο.

Η ΝΔ δεν είναι μόνο πρώτο κόμμα στην δημοσκόπηση της Opinion Poll. Είναι το κόμμα των γενεών που ψηφίζουν περισσότερο. Στις κάλπες συμμετέχουν περισσότερο οι μεγαλύτερες ηλικίες. Άρα το πραγματικό εκλογικό βάρος είναι ακόμη πιο ευνοϊκό. Η αντιπολίτευση έχει μεγαλύτερη επιρροή σε νεότερους ψηφοφόρους, αλλά: οι νέοι απέχουν περισσότερο, και οι νέοι μοιράζονται σε πολλά κόμματα. Αυτό ακυρώνει το εκλογικό τους βάρος. Με απλά λόγια: η δημογραφία λειτουργεί υπέρ της κυβέρνησης.

Αυτή η μετατόπιση δεν είναι απλώς συγκυριακή. Συνδέεται με μια βαθύτερη μεταμόρφωση του ελληνικού πολιτικού συστήματος που περιγράφεται όλο και συχνότερα με τον όρο «ιαπωνοποίηση της πολιτικής». Ο όρος παραπέμπει στο μοντέλο της Ιαπωνίας όπου το Δημοκρατικό κόμμα (LPD) διατήρησε για δεκαετίες σχεδόν αδιάλειπτη κυριαρχία όχι επειδή δεν υπήρχε δημοκρατία, αλλά επειδή η αντιπολίτευση δεν κατάφερε ποτέ να συγκροτήσει αξιόπιστη εναλλακτική εξουσίας.

Κάτι αντίστοιχο φαίνεται να διαμορφώνεται σταδιακά και στην Ελλάδα. Η κυβέρνηση διατηρεί υψηλά ποσοστά όχι μόνο επειδή διαθέτει ισχυρή πολιτική βάση, αλλά κυρίως επειδή το υπόλοιπο πολιτικό σύστημα δεν έχει καταφέρει να συγκροτήσει πειστικό αντίπαλο πόλο. Το αποτέλεσμα είναι ένα είδος μονοπολικής ισορροπίας: οι εκλογές συνεχίζουν να διεξάγονται κανονικά, αλλά το αποτέλεσμα τους μοιάζει συχνά προβλέψιμο.

Αυτή η εικόνα συνδέεται άμεσα με αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί «μεταμεταπολιτευτικό σύστημα». Στο μεταπολιτευτικό μοντέλο η πολιτική ζωή οργανωνόταν γύρω από τη σύγκρουση δύο μεγάλων κομμάτων που εναλλάσσονταν στην εξουσία. Στο νέο σύστημα η εναλλαγή αυτή δεν είναι πλέον δεδομένη. Αντί για δύο ισχυρούς πόλους εμφανίζεται ένας κυρίαρχος πόλος και μια κατακερματισμένη αντιπολίτευση.

Η εξέλιξη αυτή συνδέεται και με μια βαθύτερη μεταμόρφωση της ίδιας της πολιτικής εμπειρίας. Η κοινωνία λειτουργεί όλο και περισσότερο μέσα σε ένα περιβάλλον συνεχούς πληροφόρησης, αβεβαιότητας και τεχνολογικής διαμεσολάβησης. Η πολιτική από σύγκρουση ιδεολογιών μετατρέπεται σε διαχείριση πολύπλοκων συστημάτων. Σε αυτό το πλαίσιο αναδύεται η φιλοσοφία μιας «επαυξημένης πολιτείας», όπου το κράτος και η πολιτική εξουσία λειτουργούν ως μηχανισμοί διαχείρισης ρίσκου σε έναν κόσμο διαρκών κρίσεων.

Η δημοσκόπηση της Opinion Poll αποτυπώνει ακριβώς αυτή τη μετάβαση. Οι πολίτες δεν εκφράζουν μόνο κομματικές προτιμήσεις. Εκφράζουν κυρίως μια ανάγκη για προβλεψιμότητα σε ένα περιβάλλον διεθνούς ανασφάλειας. Η πολιτική επιλογή μετατρέπεται σε επιλογή σταθερότητας. Αυτό όμως δημιουργεί μια παράδοξη κατάσταση. Η κυριαρχία ενός κόμματος μπορεί να φαίνεται ισχυρή, αλλά στηρίζεται συχνά σε ένα είδος σιωπηρής συναίνεσης και όχι σε έντονο πολιτικό ενθουσιασμό. Η κοινωνία δεν κινητοποιείται έντονα υπέρ κάποιου πολιτικού οράματος. Απλώς επιλέγει τη λύση που θεωρεί λιγότερο επικίνδυνη.

Υπάρχει ακόμα ένα στοιχείο που συχνά εμφανίζεται στα ποιοτικά δεδομένα των δημοσκοπήσεων. Η εμπιστοσύνη προς όλα τα κόμματα είναι χαμηλή. Αυτό δημιουργεί μια παράδοξη κατάσταση: η κυβέρνηση προηγείται όχι επειδή υπάρχει ισχυρή εμπιστοσύνη, αλλά επειδή οι υπόλοιποι εμπνέουν ακόμη λιγότερη. Αυτό λέγεται στην πολιτική ανάλυση: negative partisanship. Δηλαδή οι ψηφοφόροι επιλέγουν ένα κόμμα για να αποφύγουν τα άλλα.

Εδώ βρίσκεται και το βασικό παράδοξο της νέας πολιτικής εποχής. Η Ελλάδα φαίνεται να μπαίνει σε μια περίοδο σχετικής πολιτικής σταθερότητας, αλλά αυτή η σταθερότητα δεν βασίζεται σε υψηλά επίπεδα εμπιστοσύνης προς το πολιτικό σύστημα. Αντίθετα, συνυπάρχει με μια διάχυτη δυσπιστία απέναντι σε όλα τα κόμματα.

Η «ιαπωνοποίηση» της ελληνικής πολιτικής δεν σημαίνει λοιπόν ότι η ιστορία έχει τελειώσει. Σημαίνει ότι το σύστημα έχει εισέλθει σε μια φάση παρατεταμένης ισορροπίας. Μια ισορροπία που μπορεί να διαρκέσει χρόνια, αλλά που ταυτόχρονα παραμένει εύθραυστη. Γιατί σε έναν κόσμο γεωπολιτικών αναταράξεων και τεχνολογικών μετασχηματισμών, οι πολιτικές ισορροπίες μπορούν να αλλάξουν πολύ πιο γρήγορα από όσο δείχνουν οι δημοσκοπήσεις της στιγμής.