Η εύκολη γελοιοποίηση Τσίπρα αντί της δύσκολης πολιτικής – Ανάλυση 08/03

Η πρόσφατη ομιλία του Αλέξη Τσίπρα στην Κοζάνη δεν ήταν απλώς μια πολιτική τοποθέτηση, ήταν ένα κλινικό δείγμα του πώς η επικοινωνιακή απελπισία μπορεί να διαβρώσει τα θεμέλια του δημοκρατικού διαλόγου. Παρατηρώντας τον λόγο του, όχι με την ιδιότητα του πολιτικού αντιπάλου, αλλά με τον μεγεθυντικό φακό της επικοινωνιακής ανάλυσης, διαπιστώνει κανείς μια επικίνδυνη ολίσθηση: τη μετάβαση από την πολιτική κριτική στον εκχυδαϊσμό της προπαγάνδας. Αν αποδομήσει κανείς ψύχραιμα την ομιλία, θα δει ότι η επιχειρηματολογία στηρίζεται περισσότερο σε ρητορικά τεχνάσματα παρά σε πραγματική πολιτική τεκμηρίωση.

Η Αλλοίωση των Εννοιών ως Στρατηγική

Το κεντρικό επικοινωνιακό εύρημα της ομιλίας, ο χαρακτηρισμός του Πρωθυπουργού ως «πρόθυμου γελωτοποιού», αποτελεί την επιτομή της αλλοίωσης των εννοιών με ρητορική απαξίωση μέσω μεταφοράς. Στη γλώσσα της πολιτικής επιστήμης, η εξωτερική πολιτική και οι διεθνείς συμμαχίες κρίνονται με βάση τη γεωπολιτική ισχύ και το εθνικό συμφέρον. Στον λόγο του κ. Τσίπρα, όμως, η διπλωματία υποβαθμίζεται σε «υποτέλεια» και η εθνική στρατηγική σε «αμοραλισμό».

Η ρητορική του Τσίπρα ακολουθεί ένα παλιό σχήμα της ελληνικής μεταπολιτευτικής Αριστεράς: Η Αριστερά = ηθική και δημοκρατική υπεροχή, ενώ η Δεξιά = υποταγή σε ισχυρούς. Η σημερινή ρητορική ωστόσο δημιουργεί ένα παράδοξο: ο ίδιος πολιτικός που συνεργάστηκε με τον Trump
ακολουθόντας κυβερνητικό πρόγραμμα που εκπορευόταν από την Αμερικανκή πρεσβεία, κατηγορεί τώρα άλλους για «υποταγή» στον Τραμπ. Αυτό είναι ένα κλασικό φαινόμενο: αναδρομικής επαναγραφής της πραγματικότητας.

Πρόκειται για μια κλασική πρακτική σημειολογικής χειραγώγησης. Όταν στερείς από τον αντίπαλο το δικαίωμα στη σοβαρότητα, δεν τον κρίνεις, τον ακυρώνεις. Η λέξη «γελωτοποιός» δεν χρησιμοποιείται τυχαία. Στοχεύει στο θυμικό του ακροατηρίου, επιδιώκοντας να μετατρέψει την πολιτική διαφωνία σε συλλογική περιφρόνηση.

Ο Φασισμός της Προπαγάνδας: Η Δαιμονοποίηση του «Άλλου»

Όπως έχουμε αναλύσει στο παρελθόν, ο «αιώνιος φασισμός» δεν φοράει πάντα στρατιωτικές μπότες, συχνά φοράει τον μανδύα της «αγανάκτησης». Ο κ. Τσίπρας, επιχειρώντας να εμφανιστεί ως ο μοναδικός εκφραστής ενός «νέου πατριωτισμού», υιοθετεί τη λογική των δύο άκρων: από τη μία οι «ενάρετοι» (εμείς) και από την άλλη οι «επικίνδυνοι» και «ανεύθυνοι» (αυτοί).

Αυτή η δραματοποίηση της πολιτικής είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της νηφαλιότητας. Όταν ο πολιτικός λόγος επενδύεται με όρους ηθικής εξόντωσης («βρώμικη δουλειά», «μνημείο υποτέλειας»), το αποτέλεσμα δεν είναι η ενημέρωση του πολίτη, αλλά η συναισθηματική του κινητοποίηση. Η πολιτική παύει να είναι ανταλλαγή επιχειρημάτων και γίνεται μια τελετουργία δημόσιου διασυρμού, όπου η «φωνή του λαού» χρησιμοποιείται ως άλλοθι για την προσωπική στοχοποίηση. Επειδή στην πολιτική δεν υπάρχουν συμπτώσεις, αξίζει να αναλυθεί η στάση Τσίπρα ως συντετεγμένη πρακτική με την πρόσφατη μετωπική σύγκρουση μεταξύ του Λάκη Λαζόπουλου και του Άδωνι Γεωργιάδη μια που ακολουθεί την ίδια μεθοδολογία μετατροπής της πολιτικής κριτικής σε τελετουργία δημόσιου διασυρμού.

Η Παγίδα του «Θεατρικού Φασισμού»

Το πρόβλημα με αυτή την τακτική είναι ότι δημιουργεί μια «πλειοψηφία της στιγμής» βασισμένη στο μίσος. Ο κ. Τσίπρας, στην προσπάθειά του να αποδομήσει τον κ. Μητσοτάκη, δανείζεται τα εργαλεία εκείνα που υποτίθεται ότι καταγγέλλει: την υπεραπλούστευση και την τοξικότητα. Η επίκληση του «πατριωτικού συμφέροντος» την ίδια στιγμή που χρησιμοποιούνται όροι που πολώνουν, αποκαλύπτει ένα βαθύ κενό περιεχομένου. Αν ο μόνος τρόπος να ασκήσεις αντιπολίτευση είναι η ηθική απαξίωση του αντιπάλου, τότε δεν παράγεις πολιτική, αλλά θέαμα για συναισθηματική κινητοποίηση του πλήθους.

Εν κατακλείδι

Η δημοκρατία μας δεν κινδυνεύει από τις διαφωνίες, αλλά από την κατάρρευση του νοήματος. Όταν οι λέξεις χάνουν το βάρος τους και η κριτική μετατρέπεται σε ύβρη, ο δρόμος προς τον «θεατρικό φασισμό» είναι ορθάνοιχτος. Ο κ. Τσίπρας στην Κοζάνη δεν έκανε αντιπολίτευση, έκανε επικοινωνιακό σαμποτάζ στον ίδιο τον θεσμό του διαλόγου. Και αυτό, για έναν πρώην Πρωθυπουργό, είναι η μεγαλύτερη πολιτική του ήττα.