Δημοσκοπική δημοκρατία ή δημοκρατία του τζόγου των στατιστικών;

Υπάρχει κάτι βαθιά παράδοξο και πολιτικά επικίνδυνο στον τρόπο που οι δημοσκοπήσεις έχουν μεταλλαχθεί από εργαλείο κατανόησης της κοινωνίας σε μηχανισμό παραγωγής πολιτικής πραγματικότητας. Δεν μετρούν απλώς τάσεις, τις γεννούν. Δεν αποτυπώνουν συσχετισμούς, τους επιβάλλουν. Και κάπου εκεί, ανάμεσα σε ποσοστά με δεκαδικά και «δυνητικές ψήφους» για κόμματα που δεν υπάρχουν, η πολιτική χάνει το νόημά της και μοιάζει όλο και περισσότερο με καζίνο στατιστικών.

Η δημοσκόπηση, θεωρητικά, είναι ένα ψυχρό εργαλείο. Ένα στιγμιότυπο. Ένα «τώρα». Στην ελληνική εκδοχή της, όμως, έχει αναβαθμιστεί σε προφητεία. Τα ΜΜΕ δεν τη διαβάζουν, τη σερβίρουν. Οι πολιτικοί δεν την αμφισβητούν, την κυνηγούν. Η επιχειρηματιες δεν την προσδοκούν, την παραγγέλνουν. Και η κοινωνία δεν ενημερώνεται, στοιχηματίζει.

Το αποτέλεσμα είναι ένα οξύμωρο σχήμα: αντί οι εφημερίδες και τα μέσα, ως δεοντολογικά οφείλουν, να ελέγχουν τις δημοσκοπήσεις, με ερωτήσεις για τη μεθοδολογία, τις σταθμίσεις, τα ερωτηματολόγια, τα όρια σφάλματος, λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές τους. Αντί οι πολιτικοί να παράγουν έργο, πολιτική και αφήγημα, προσπαθούν απεγνωσμένα να «επιβεβαιώσουν» τις μετρήσεις. Να χωρέσουν μέσα στο ποσοστό. Να μην πέσουν. Να μη χαθούν από το κάδρο.

Έτσι, η πολιτική μετατοπίζεται: από τον χώρο της σύγκρουσης ιδεών στον χώρο της επιβεβαίωσης προσδοκιών. Από το «τι πρέπει να γίνει» στο «τι δείχνει να αρέσει». Από το ρίσκο της απόφασης στον φόβο της απόκλισης από τη μέτρηση.

Η πιο προβληματική πτυχή αυτής της δημοσκοπικής φρενίτιδας δεν είναι καν τα ποσοστά των υπαρκτών κομμάτων. Είναι η κανονικοποίηση της μέτρησης του ανύπαρκτου. Κόμματα χωρίς πρόγραμμα, χωρίς οργανωτική δομή, χωρίς δημόσιο λόγο, εμφανίζονται ξαφνικά ως «δεξαμενές ψήφου». Πρόσωπα χωρίς πολιτική πρόταση μετατρέπονται σε πολιτικά μεγέθη, απλώς και μόνο επειδή κάποιος ρώτησε: «θα μπορούσατε να τους ψηφίσετε;».

Αυτό δεν είναι ανάλυση. Είναι τζόγος. Στατιστικός τζόγος με πολιτικό αντίκρισμα. Ένα είδος ρουλέτας όπου το «πιθανόν» βαφτίζεται «ρεύμα» και το «ενδεχομένως» παρουσιάζεται ως «ανατροπή». Η δημοσκόπηση παύει να καταγράφει τη βούληση της κοινωνίας και αρχίζει να τη διαμορφώνει, προσφέροντας έτοιμες αφηγήσεις σε μια κοινωνία κουρασμένη, αναποφάσιστη και συχνά απογοητευμένη.

Και εδώ μπαίνει η ευθύνη των ΜΜΕ. Όχι ως ουδέτεροι μεταφορείς αριθμών, αλλά ως θεσμικοί ελεγκτές. Όταν η είδηση δεν είναι το πολιτικό γεγονός αλλά το γράφημα, τότε κάτι έχει χαλάσει. Όταν το πρωτοσέλιδο δεν ρωτά «τι σημαίνει αυτό για τη χώρα», αλλά «ποιος ανεβαίνει και ποιος πέφτει», τότε η ενημέρωση έχει παραδοθεί στην ευκολία του scorekeeping.

Το ακόμη πιο ειρωνικό; Οι ίδιοι οι πολιτικοί παγιδεύονται σε αυτό το παιχνίδι. Αντί να παράγουν πολιτική που ενδεχομένως να αλλάξει τις δημοσκοπήσεις, προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους για να μην τις διαψεύσουν. Η στρατηγική αντικαθίσταται από το focus group. Η απόφαση από το sentiment. Το έργο από την επικοινωνία. Έτσι, η πολιτική καταντά διαχείριση εικόνας, όχι διαχείριση πραγματικότητας.

Σε αυτό το περιβάλλον, η δημοκρατία αποδυναμώνεται. Όχι θεαματικά, αλλά ύπουλα. Γιατί η πολιτική χάνει το βάθος της και αποκτά μόνο επιφάνεια. Γιατί η κοινωνία εκπαιδεύεται να παρακολουθεί ποσοστά αντί να απαιτεί λύσεις. Και γιατί το ερώτημα «πού πάμε;» αντικαθίσταται από το «ποιος προηγείται;».

Το οξύμωρο είναι πλήρες: οι δημοσκοπήσεις παράγουν πολιτική μέσα από την προπαγάνδα των αριθμών, τα ΜΜΕ αποποιούνται τον ρόλο του ελέγχου τους, και οι πολιτικοί παραιτούνται από την ευθύνη του έργου τους για να γίνουν σχολιαστές της ίδιας τους της εικόνας.

Αν κάτι χρειάζεται επειγόντως επαναφορά, δεν είναι η αξιοπιστία των ποσοστών, αλλά η ιεράρχηση των ρόλων. Οι δημοσκοπήσεις να επιστρέψουν στη θέση τους: εργαλείο, όχι οδηγός. Τα ΜΜΕ να κάνουν αυτό που οφείλουν: έλεγχο, αμφισβήτηση, πλαίσιο. Και οι πολιτικοί να θυμηθούν ότι δεν εκλέγονται για να επιβεβαιώνουν γραφήματα, αλλά για να αλλάζουν την πραγματικότητα, ακόμη κι αν αυτό, πρόσκαιρα, δεν μετριέται καλά.

Διαφορετικά, δεν θα έχουμε απλώς πολιτική κρίση. Θα έχουμε μια δημοκρατία που παίζει διαρκώς στο κόκκινο ή στο μαύρο, ξεχνώντας ότι το ζητούμενο δεν είναι να κερδίσεις τον γύρο, αλλά να κρατήσεις το τραπέζι όρθιο.

Ανάλυση της δημοσκόπησης

1) Κεντρικά ευρήματα

Σύμφωνα με την έρευνα της GPO:

• Η Νέα Δημοκρατία παραμένει να προηγείται με 24,5% στην πρόθεση ψήφου, μειωμένη κατά 0,7 μονάδες σε σχέση με τον Νοέμβριο.
• Το προβάδισμα της ΝΔ έναντι του δεύτερου κόμματος (ΠΑΣΟΚ στο 10,8%) διευρύνεται στις 13,7 μονάδες παρά τη μικρή πτώση της.
• Σημαντική αύξηση στους αναποφάσιστους: 17,9% από 13,3% τον προηγούμενο μήνα.
• Πολλά μικρότερα κόμματα κινούνται γύρω από το όριο εισόδου στη Βουλή (ΚΚΕ 6,8%, ΣΥΡΙΖΑ 4,2%, Φωνή Λογικής 2,8%, MeRA25 2,1%, Νέα Αριστερά 2%, Νίκη 1,9%, Κίνημα Δημοκρατίας 1,8%).
• Σημαντικό: Το 20,1% δηλώνει ότι πιθανώς θα ψηφίσει το νέο κόμμα της Μαρίας Καρυστιανού και 17,6% πιθανώς το υπό διαμόρφωση κόμμα του Αλέξη Τσίπρα.

2) Τι λένε τα στοιχεία πραγματικά;

• Μεγάλη δεξαμενή αναποφάσιστων σημαίνει υψηλή πολιτική ρευστότητα, όχι σταθερά κόμματα με δεσμευμένους ψηφοφόρους. Η αύξηση από ~13% σε ~18–19% δείχνει απογοήτευση/αποστασιοποίηση από τα παραδοσιακά σχήματα.
• Μικρή μείωση ΝΔ και μεγαλύτερο προβάδισμα ταυτόχρονα σημαίνει ότι η πτώση των άλλων κομμάτων ήταν πιο απότομη από της ΝΔ, άρα η αντιπολιτευτική φθορά είναι πιο σοβαρή από τη κυβερνητική.
• Τα ποσοστά των μικρών και νέων σχημάτων είναι πολύ ασταθή, σε όρια «στατιστικού θορύβου» (τιμές κοντά ή κάτω από 3%). Αυτό καθιστά επισφαλείς τις εκτιμήσεις για πραγματική εκλογική επιρροή.

3) Μέθοδοι και στατιστικά ζητήματα

Στη δημοσκόπηση:

• Δεν αναφέρονται ακριβώς ποιο μοντέλο σταθμίσεων χρησιμοποιείται (πώς υπολογίζεται η «δυνητική ψήφος»).
• Όταν δημοσκοπείς υποψήφιους σχηματισμούς και «δυνητικούς» ψηφοφόρους για σχήματα που δεν έχουν καν ολοκληρωμένο πρόγραμμα, τα αποτελέσματα υπονομεύουν την αξιοπιστία και την προβλεπτική αξία της έρευνας.
• Η παρουσία τόσων μικρών «δυνητικών» σχημάτων αυξάνει το πιθανό σφάλμα στα ευρήματα λόγω μικρών αριθμών και εντείνει την πολιτική θορυβώδη εικόνα.

Ουσιαστικά, η έρευνα μοιάζει να μετράει κοινή γνώμη για υποψήφιες ιδέες/brands, όχι πραγματική εκλογική πρόθεση.

Πολιτική κριτική: Πόσο χρήσιμη είναι η καταμέτρηση «ανύπαρκτων κομμάτων»;

1) Δημοσκοπικά: λιγότερη έννοια, περισσότερος θόρυβος

Η δημοσκόπηση μετατρέπεται συχνά σε promotion για πρόσωπα και ιδέες που δεν έχουν πολιτικό οργανόγραμμα, δομή, πρόγραμμα και απήχηση σε επίπεδο δράσης.

• Ερωτήσεις τύπου «πόσο πιθανό θα ήταν να ψηφίσετε αν …» καταγράφουν περισσότερο εντυπώσεις παρά προθέσεις.
• ε συνθήκες υπερπληθώρας επιλογών με «δυνητικά χαρτοφυλάκια» που δεν έχουν καταστατικό ή πρόγραμμα, η απάντηση των πολιτών είναι ενστικτώδης και μη δεσμευτική.

Αυτό καθιστά τα αποτελέσματα προβληματικά για πρόβλεψη εκλογικής συμπεριφοράς. Η δημοσκόπηση μετατρέπεται σε εικόνα εντυπώσεων και τάσεων, όχι σαφή μέτρηση πολιτικού ρέματος.

2) Πολιτικός σχολιασμός: Καλλιστεία αντί δημοκρατίας

Όταν μια δημοσκόπηση:

• Μετράει «δυνητικούς» ψηφοφόρους για κόμματα που δεν έχουν πολιτική πλατφόρμα,
• Δεν ξεκαθαρίζει αν οι ερωτώμενοι γνωρίζουν την πολιτική πρόταση των σχημάτων,
• Μοιάζει να λειτουργεί περισσότερο ως κριτική εμφάνισης/προσωπικότητας παρά άποψης επί πολιτικών επιλογών,

τότε αυτό θολώνει πολιτικά το τοπίο και λειτουργεί σαν πολιτικό καλλιστείο:

• Ψηφοφόροι δεν ψηφίζουν πρόγραµµα πάρτι ή μάρκετινγκ προσωπικότητας, αλλά πολιτικές δεσμεύσεις και αποτελέσματα.
• Η καταγραφή ευκολόπιστων «δυνητικών επιλογών» τροφοδοτεί επικοινωνιακό θόρυβο περισσότερο από πολιτική αλήθεια.
• Μετατρέπει μια δημοσκόπηση από εργαλείο μέτρησης τάσεων σε εργαλείο «δημοσιότητας» για αυτοπροβολή.

Συνολική εκτίμηση

Σε επιστημονικό επίπεδο, η έρευνα δείχνει μια ρευστή, αποστασιοποιημένη κοινωνία με μεγάλο ποσοστό αναποφάσιστων και με κάποια φθορά στα παραδοσιακά σχήματα. Τα «δυνητικά» ποσοστά των νέων σχημάτων δεν αποτελούν αξιόπιστη πρόβλεψη ψήφου.

ε πολιτικό επίπεδο, η μέτρηση τέτοιων μορφών (ανύπαρκτα κόμματα χωρίς κώδικα αξιών ή πρόγραμμα) μειώνει την πολιτική ουσία και ενισχύει την αίσθηση πολιτικού «καλλιστείου», δηλαδή επικέντρωση στην εικόνα και όχι στη σοβαρή πολιτική πρόταση.

Αυτή η δημοσκόπηση δείχνει πολιτική ρευστότητα και απροθυμία ένταξης στους παραδοσιακούς χώρους, αλλά οι μετρήσεις για «δυνητική ψήφο» σε μη δομημένα κόμματα δεν μπορούν να θεωρηθούν σοβαρό εργαλείο πολιτικής πρόβλεψης. Μοιάζουν περισσότερο με μια ακαθόριστη καταμέτρηση τάσης της στιγμής παρά με αξιόπιστη εκτίμηση που μπορεί να χρησιμεύσει σε στρατηγική πολιτικής ή εκλογικής πρόβλεψης.