Η Καρυστιανού στη χώρα του Τραμπισμού και των δημοψηφισμάτων

Είναι το τέλειο επικοινωνιακό τρικ: πάρτε ένα πρόσωπο με το μεγαλύτερο ηθικό εκτόπισμα στη σύγχρονη Ελλάδα, ανακατέψτε το με την ιερή λέξη «δημοκρατία» και σερβίρετε μια πρόταση που, αν την έλεγε οποιοσδήποτε άλλος, θα θεωρούνταν σκοταδιστική. Η Μαρία Καρυστιανού, μιλώντας για «δημόσια διαβούλευση» στο θέμα των αμβλώσεων, δεν έκανε απλώς μια τοποθέτηση. Άνοιξε το κουτί της Πανδώρας του ελληνικού τραμπισμού, ντυμένου με το ένδυμα της τραγικής μάνας.

Το «Δημοκρατικό» Προπέτασμα Καπνού

Η ρητορική της είναι ένα σεμινάριο πολιτικής αμφισημίας. Προτείνει να «αποφασίσει η κοινωνία». Ακούγεται δίκαιο, σχεδόν λυτρωτικό μέσα στη γενικευμένη θεσμική σήψη. Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για μια απόπειρα απονομιμοποίησης του Κράτους Δικαίου.

Στις φιλελεύθερες δημοκρατίες, τα ατομικά δικαιώματα δεν τίθενται σε ψηφοφορία. Δεν κάνουμε focus group για το αν ο γείτονας έχει δικαίωμα στη ζωή, ούτε δημοψήφισμα για το τι θα κάνει μια γυναίκα με τη μήτρα της. Το να ζητάς «διαβούλευση» για ένα κεκτημένο 40 ετών δεν είναι «περισσότερη δημοκρατία», είναι η στρατηγική του “Just Asking Questions”, η ίδια που χρησιμοποίησε η αμερικανική alt-right για να γκρεμίσει το Roe v. Wade.

Η Υβριδική Σύγκλιση: Από τα Τέμπη στο MAGA

Εδώ συμβαίνει μια επικίνδυνη πολιτική μετάσταση. Η Καρυστιανού εργαλειοποιεί το τραύμα των Τεμπών για να εισαγάγει μια ατζέντα Ανελεύθερης Δημοκρατίας (Illiberal Democracy).

• Η Μέθοδος: Ταυτίζει την έννοια της δικαιοσύνης όχι με τους νόμους, αλλά με το «κοινό περί δικαίου αίσθημα».
• Ο Στόχος: Μια κοινωνία όπου η πλειοψηφία (ή η πιο θορυβώδης μειοψηφία) μπορεί να επιβάλλει τη δική της ηθική πάνω στο σώμα του ατόμου.

Αυτός είναι ο πυρήνας του Τραμπισμού: η επίθεση στους «ειδικούς», στους «νομοθέτες» και στις «ελίτ» στο όνομα ενός υποτιθέμενου «αγνού λαού». Όταν η Καρυστιανού λέει «ας αποφασίσει η κοινωνία», εννοεί «ας αποφασίσει η ηθική πλειοψηφία που εγώ εκπροσωπώ». Είναι η μετατροπή της πολιτικής από πεδίο δικαιωμάτων σε πεδίο αριθμητικής ισχύος.

Η Σιωπή ως Πολιτική Θέση

Προσέξτε τι λείπει από τις δηλώσεις της: η λέξη αυτοδιάθεση. Στο σύμπαν αυτής της νέας «υβριδικής συντήρησης», η γυναίκα εξαφανίζεται και στη θέση της εμφανίζεται ένα «κοινωνικό ζήτημα». Η σιωπή της για το δικαίωμα της γυναίκας στο σώμα της είναι πιο εκκωφαντική από οποιαδήποτε θρησκευτική ιαχή. Δεν χρειάζεται να πει «είμαι κατά», αρκεί που λέει «δεν είστε σίγουρες ότι είστε υπέρ».

Η Δημοκρατία δεν είναι Survivor

Η Μαρία Καρυστιανού κινδυνεύει να μετατραπεί από σύμβολο μιας εθνικής τραγωδίας σε όχημα μιας αντι-διαφωτιστικής στροφής. Η «δημοκρατία» της διαβούλευσης για τις αμβλώσεις είναι μια δημοκρατία που τρώει τις σάρκες της. Αν το δικαίωμα στην άμβλωση μπει στο τραπέζι της συζήτησης, τότε όλα τα δικαιώματα είναι υπό αίρεση.

Το σώμα των γυναικών δεν είναι οικόπεδο προς αντιπαροχή στην πολιτική αρένα. Και η δικαιοσύνη που ζητάμε για τα Τέμπη δεν μπορεί να χτιστεί πάνω στην ανασφάλεια των ζωντανών γυναικών. Ο Τραμπισμός, ακόμα και με ελληνικό πρόσωπο, παραμένει αυτό που ήταν πάντα: η τυραννία των πολλών πάνω στην ελευθερία της μίας.

Η Νομική Σύγκρουση

Ας δούμε τη νομική σύγκρουση και τα διεθνή παραδείγματα που φωτίζουν τις δηλώσεις της Καρυστιανού.

1. Δικαιώματα vs. Πλειοψηφία

Στο σύγχρονο Κράτος Δικαίου, υπάρχει μια θεμελιώδης διάκριση:

• Πολιτικά ζητήματα: (π.χ. φορολογία, εξωτερική πολιτική) αποφασίζονται από την πλειοψηφία.
• Ατομικά δικαιώματα: (π.χ. θρησκευτική ελευθερία, σωματική ακεραιότητα, ιδιωτικότητα) βρίσκονται εκτός της εμβέλειας της πλειοψηφίας.

Το Σύνταγμα προστατεύει το άτομο ακριβώς από τη «δικτατορία της πλειοψηφίας». Αν επιτρέπαμε στην κοινωνία να αποφασίζει με διαβούλευση ή δημοψήφισμα για τις αμβλώσεις, θα ανοίγαμε τον δρόμο για να αποφασίζει αύριο για το αν οι μειονότητες πρέπει να έχουν δικαίωμα ψήφου ή αν η θρησκεία πρέπει να είναι υποχρεωτική.

Νομικά, η αυτοδιάθεση του σώματος θεωρείται πυρηνικό δικαίωμα που δεν «διαβουλεύεται».

2. Το Διεθνές Παράδειγμα: ΗΠΑ και η ανατροπή της Roe v. Wade

Η περίπτωση των ΗΠΑ είναι το πιο τρανταχτό παράδειγμα αυτού που υπονοεί η Καρυστιανού.

• Τι συνέβη: Το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ (Dobbs v. Jackson, 2022) δεν απαγόρευσε την άμβλωση, αλλά είπε το εξής: «Δεν είναι συνταγματικό δικαίωμα, ας αποφασίσει η κάθε πολιτεία (δηλαδή η κοινωνία/οι ψηφοφόροι)».
• Το αποτέλεσμα: Μέσα σε λίγους μήνες, οι μισές πολιτείες απαγόρευσαν την άμβλωση. Η μετατροπή ενός δικαιώματος σε «θέμα προς διαβούλευση» οδήγησε αυτόματα στην κατάργησή του για εκατομμύρια γυναίκες.
• Το δίδαγμα: Όταν η πολιτική ηγεσία λέει «ας αποφασίσει ο λαός» για ένα δικαίωμα, συνήθως το κάνει γιατί ξέρει ότι η συντηρητική πτέρυγα του λαού είναι πιο κινητοποιημένη για να το καταργήσει.

3. Η Πολωνία και η «Ηθική Νομιμοποίηση»

Στην Πολωνία, η κυβέρνηση του PiS χρησιμοποίησε μια παρόμοια ρητορική με την Καρυστιανού: ότι οι νόμοι πρέπει να αντικατοπτρίζουν τις «χριστιανικές αξίες της κοινωνίας».

• Εδώ βλέπουμε την έννοια της «Ηθικής Δημοκρατίας»: Η άποψη ότι ένας νόμος είναι έγκυρος μόνο αν συμφωνεί με το κοινό περί δικαίου αίσθημα της πλειοψηφίας.
• Αυτή η προσέγγιση εργαλειοποιεί την «κοινωνία» για να παρακάμψει τα ανθρώπινα δικαιώματα, παρουσιάζοντας όποιον διαφωνεί ως «εχθρό της λαϊκής θέλησης».

4. Γιατί η πρόταση Καρυστιανού είναι «Υβριδική»;

Η Καρυστιανού δεν χρησιμοποιεί τη γλώσσα της θρησκευτικής δεξιάς (δεν μιλάει για «αμαρτία»), αλλά τη γλώσσα της άμεσης δημοκρατίας.

• Το «δόλωμα»: Η συμμετοχή του πολίτη στις αποφάσεις.
• Το «αγκίστρι»: Η απονομιμοποίηση του υπάρχοντος προοδευτικού νομοθετικού πλαισίου (Ν. 1609/1986) ως κάτι που επιβλήθηκε «από πάνω» και όχι από την κοινωνία.

Στην πραγματικότητα, η κοινωνία έχει «αποφασίσει» εδώ και 40 χρόνια μέσω της σιωπηρής αποδοχής και της χρήσης του δικαιώματος αυτού. Η επαναφορά του σε επίπεδο διαβούλευσης δεν στοχεύει στην «ενημέρωση», αλλά στην πόλωση.

Η Σύνοψη της Κριτικής

Αν αποδεχτούμε τη λογική της Καρυστιανού, αποδεχόμαστε ότι τα δικαιώματα είναι προσωρινά και τελούν υπό την αίρεση της εκάστοτε πλειοψηφίας. Αυτό μετατρέπει τον πολίτη από φορέα απαραβίαστων δικαιωμάτων σε «υπήκοο» των διαθέσεων του πλήθους.

Η σύνδεση ωστόσο των δηλώσεων της Καρυστιανού με τον Τραμπισμό και τον ευρωπαϊκό λαϊκισμό δεν είναι αυθαίρετη. Παρότι τα κίνητρα μπορεί να διαφέρουν, η μεθοδολογία είναι σχεδόν ταυτόσημη. Ο Τραμπισμός δεν είναι απλώς μια πολιτική παράταξη, αλλά μια στρατηγική επικοινωνίας που επαναπροσδιορίζει τη σχέση του «ηγέτη/συμβόλου» με τον «λαό» και τους «θεσμούς».

Ακολουθεί η ανάλυση αυτής της σύνδεσης:

1. Η «Ηθική Υπεροχή» έναντι των Θεσμών

Ο Τραμπισμός βασίζεται στην ιδέα ότι οι θεσμοί (δικαστήρια, κοινοβούλιο, ΜΜΕ) είναι διεφθαρμένοι ή «στημένοι» από τις ελίτ. Η μόνη πηγή αλήθειας είναι ο «αγνός λαός».

• Η σύνδεση: Η Καρυστιανού, ως σύμβολο ενός δίκαιου αγώνα κατά της κρατικής ολιγωρίας (Τέμπη), διαθέτει τεράστιο ηθικό κεφάλαιο.
• Η χρήση: Όταν προτείνει διαβούλευση για τις αμβλώσεις, χρησιμοποιεί αυτό το κεφάλαιο για να αμφισβητήσει έναν ψηφισμένο νόμο του κράτους. Λέει ουσιαστικά: «Ο νόμος υπάρχει, αλλά είναι ηθικός; Μόνο ο λαός μπορεί να τον βαφτίσει ηθικό». Αυτή είναι η κλασική τραμπική γραμμή: η βούληση του πλήθους στέκεται πάνω από το γράμμα του νόμου.

2. Η Τακτική του “Just Asking Questions” (Απλώς ρωτάω)

Ο Τραμπ συχνά πετάει εμπρηστικές ιδέες στο τραπέζι χωρίς να τις υιοθετεί πλήρως, λέγοντας: «Πολλοί άνθρωποι λένε…» ή «Πρέπει να το δούμε αυτό».

• Στην περίπτωση Καρυστιανού: Δεν λέει «απαγορεύστε τις αμβλώσεις». Λέει «ας το συζητήσουμε». Αυτό είναι το «δημοκρατικό προπέτασμα καπνού». Επιτρέπει σε ακραίες ή οπισθοδρομικές απόψεις να εισέλθουν ξανά στον δημόσιο διάλογο ως «ισότιμες απόψεις», ενώ μέχρι χθες θεωρούνταν ληγμένες.

3. Η Πολιτικοποίηση του Τραύματος και ο «Μεσσιανισμός»

Ο Τραμπισμός τρέφεται από το αίσθημα της αδικίας. Ο Τραμπ παρουσιάζει τον εαυτό του ως το «όπλο» των αδικημένων κατά του συστήματος.

• Η μετατόπιση της Καρυστιανού: Από πρόσωπο-σύμβολο μιας εθνικής τραγωδίας, μετατρέπεται σε πρόσωπο-εκφραστή μιας ευρύτερης κοινωνικής ατζέντας (identity politics).
• Ο κίνδυνος: Η σύνδεση του αγώνα για τα Τέμπη (που είναι καθολικός) με το ζήτημα των αμβλώσεων (που είναι διχαστικό) μπορεί να λειτουργήσει πολωτικά. Ο Τραμπισμός επιδιώκει την πόλωση γιατί έτσι συσπειρώνει το «δικό του» στρατόπεδο.

4. Η Διεθνής Άνοδος του «Illiberalism» (Ανελεύθερη Δημοκρατία)

Ο Τραμπισμός συγγενεύει με τον Όρμπαν στην Ουγγαρία και τον Κατσίνσκι στην Πολωνία. Η κεντρική ιδέα είναι η Ανελεύθερη Δημοκρατία:

Μια δημοκρατία όπου γίνονται εκλογές (ή διαβουλεύσεις), αλλά τα δικαιώματα των μειονοτήτων ή τα ατομικά δικαιώματα δεν είναι προστατευμένα αν η πλειοψηφία αποφασίσει το αντίθετο.

Τι σημαίνει αυτό για τη δημόσια εικόνα της;

Η υιοθέτηση αυτής της ρητορικής από την Καρυστιανού δημιουργεί ένα παράδοξο:

1. Από τη μία: Ενισχύει τη δημοφιλία της σε ένα συντηρητικό, «αντισυστημικό» κοινό που βλέπει στο πρόσωπό της μια φωνή ενάντια στην «πολιτική ορθότητα» και τις ελίτ των Αθηνών/Βρυξελλών.
2. Από την άλλη: Αποξενώνει ένα μεγάλο κομμάτι προοδευτικών πολιτών που την στήριξαν ακριβώς επειδή ζητούσε Κράτος Δικαίου. Το Κράτος Δικαίου όμως περιλαμβάνει και την προστασία των δικαιωμάτων των γυναικών.

Το Συμπέρασμα

Ο Τραμπισμός στην Ελλάδα δεν φοράει απαραίτητα κόκκινο καπέλο. Φοράει το ένδυμα της «αγανακτισμένης αλήθειας». Η πρόταση για διαβούλευση στις αμβλώσεις είναι η μεταφορά της πολιτικής σύγκρουσης από το πεδίο των επιχειρημάτων στο πεδίο της αριθμητικής ισχύος: «Είμαστε πολλοί, άρα έχουμε δίκιο, ακόμα και για το τι κάνεις στο σώμα σου».