Όσα δεν φτάνει η αλεπού (Έντι Ράμα) τα κάνει κρεμαστάρια

Οι πρόσφατες δηλώσεις του Έντι Ράμα, με τις οποίες αμφισβητεί την «αποκλειστικότητα» της κληρονομιάς της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας από τους σύγχρονους Έλληνες, προκάλεσαν, όπως αναμενόταν, κύμα αντιδράσεων. Ωστόσο, αν απομακρυνθεί κανείς από την εύκολη παγίδα της εθνικιστικής ρητορικής ή των αναφορών σε ακραίες ιδεολογίες, αναδύεται ένα ενδιαφέρον πεδίο επιστημονικού και φιλοσοφικού προβληματισμού.

Το ερώτημα που θέτει ο Αλβανός πρωθυπουργός, έστω και με τρόπο προκλητικό, αγγίζει τον πυρήνα της πολιτισμικής ιδιοκτησίας και της ιστορικής συνέχειας.

Η Οικουμενικότητα της Ελληνικής Φιλοσοφίας

Από φιλοσοφική σκοπιά, ο Ράμα πατάει πάνω σε μια παραδοχή που πολλοί διανοητές έχουν διατυπώσει: η ελληνική φιλοσοφία είναι οικουμενικό κτήμα. Από τη στιγμή που ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης έθεσαν τις βάσεις του ορθολογισμού, η σκέψη τους έπαψε να είναι «τοπική». Έγινε το θεμέλιο της δυτικής επιστήμης, της αραβικής λόγιας παράδοσης και του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού.

Το κίνητρο πίσω από αυτή την τοποθέτηση δεν είναι απαραίτητα μια «εθνικοσοσιαλιστική» εμμονή υποβάθμισης του ελληνικού έθνους, αλλά μια προσπάθεια αποδόμησης του μονοπωλίου της καταγωγής. Ο Ράμα επιχειρεί να υπενθυμίσει ότι ο πολιτισμός δεν μεταδίδεται μόνο μέσω του DNA, αλλά μέσω της παιδείας και της πρόσληψης. Σε αυτό το πλαίσιο, ένας Γερμανός φιλόσοφος ή ένας Αλβανός διανοητής μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του εξίσου «κληρονόμο» του Σωκράτη όσο και ένας σύγχρονος κάτοικος των Αθηνών.

Το Ζήτημα της Συνέχειας: Βιολογία εναντίον Πολιτισμού

Η επιστημονική διάσταση της «συνέχειας» είναι σύνθετη. Αν ο Ράμα υπονοεί ότι η σύνδεση των σύγχρονων Ελλήνων με τους αρχαίους είναι μια κατασκευασμένη αφήγηση του 19ου αιώνα, τότε αναπαράγει παρωχημένες θεωρίες που η σύγχρονη γενετική και η ιστορική γλωσσολογία έχουν σε μεγάλο βαθμό καταρρίψει. Η συνέχεια της ελληνικής γλώσσας και η διατήρηση πολιτισμικών κωδίκων ανά τους αιώνες είναι αδιαμφισβήτητα επιστημονικά δεδομένα.

Ωστόσο, το πολιτικό κίνητρο του Ράμα φαίνεται να είναι η εξισορρόπηση των περιφερειακών αφηγημάτων. Στην προσπάθειά του να ενισχύσει το αλβανικό εθνικό αφήγημα (το οποίο συχνά αναζητά ρίζες στους Ιλλυριούς ή στην Πελασγική θεωρία), επιδιώκει να σχετικοποιήσει το «βάρος» της ελληνικής ιστορίας. Θέλει να πει ότι κανένας λαός στα Βαλκάνια δεν έχει το «προνόμιο» να κοιτάζει τους άλλους αφ’ υψηλού λόγω του παρελθόντος του.

Πέρα από την Πολιτική των Άκρων

Αντί να ερμηνεύσουμε τη στάση του ως μια απλή εχθρική ενέργεια, μπορούμε να τη δούμε ως μια άσκηση μεταμοντέρνας αμφισβήτησης των μεγάλων αφηγήσεων. Ο Ράμα γνωρίζει ότι η «ελληνικότητα» είναι η ισχυρότερη soft power της περιοχής. Αμφισβητώντας την «αμεσότητα» της κληρονομιάς, επιχειρεί να αποδυναμώσει το ηθικό πλεονέκτημα της Ελλάδας στις διπλωματικές και πολιτισμικές διεκδικήσεις.

Το πρόβλημα με την τοποθέτησή του δεν έγκειται στην οικουμενικότητα της ελληνικής σκέψης, η οποία είναι δεδομένη, αλλά στην προσπάθεια αποκοπής του ζωντανού οργανισμού του ελληνισμού από τις ρίζες του. Η φιλοσοφία μπορεί να ανήκει στον κόσμο, αλλά η γλώσσα, η γεωγραφία και η βιωμένη παράδοση αποτελούν έναν ιστό που δεν μπορεί να αγνοηθεί επιστημονικά.

Απομυθοποίηση

Το κίνητρο του Ράμα είναι η απομυθοποίηση. Στοχεύει στην αποδόμηση της εικόνας του Έλληνα ως «φύλακα των πυλών» της δυτικής σοφίας, προκειμένου να προωθήσει μια πιο «επίπεδη» ιστορική πραγματικότητα στα Βαλκάνια, όπου όλοι είναι εξίσου κληρονόμοι ή εξίσου ξένοι προς το αρχαίο παρελθόν. Είναι μια θέση που, ενώ διαθέτει φιλοσοφικό ενδιαφέρον ως προς την οικουμενικότητα των ιδεών, σκοντάφτει στην ιστορική και επιστημονική πραγματικότητα της αδιάλειπτης παρουσίας του ελληνισμού στον χώρο και τον χρόνο.