Η δικτατορία της ημιμάθειας και το «θράσος της άγνοιας»

Στη σύγχρονη πολιτική σκηνή, βιώνουμε μια παράδοξη ανατροπή: η γνώση δεν θεωρείται πλέον δύναμη, αλλά συχνά αντιμετωπίζεται ως «ελιτιστικό βαρίδι». Στο κενό που αφήνει η υποχώρηση της κριτικής σκέψης, έχει εγκατασταθεί ένας νέος κυρίαρχος παίκτης: το θράσος της άγνοιας.

Δεν πρόκειται απλώς για έλλειψη πληροφοριών. Είναι η ενεργητική πεποίθηση ότι η προσωπική γνώμη, όσο ακατέργαστη κι αν είναι, έχει την ίδια βαρύτητα με την επιστημονική τεκμηρίωση ή την ιστορική εμπειρία. Είναι η στιγμή που η ημιμάθεια παύει να ντρέπεται και αρχίζει να απαιτεί.

Δεν μιλάμε για την απλή άγνοια. Όλοι αγνοούμε κάτι. Μιλάμε για την άγνοια που σηκώνει κεφάλι, που απαιτεί ίσο, αν όχι ανώτερο, λόγο από τη γνώση, που μεταμφιέζεται σε «κοινή λογική», σε «λαϊκό ένστικτο», σε «αντίσταση στο σύστημα». Μιλάμε για την άγνοια που δεν αμφιβάλλει ποτέ για τον εαυτό της. Κι αυτό είναι το πρόβλημα.

Από την κεντρική πολιτική στο πεζοδρόμιο της αντίδρασης

Στην κεντρική πολιτική σκηνή, το θράσος της άγνοιας εκφράζεται όταν σύνθετα ζητήματα, δημοσιονομική πολιτική, γεωπολιτική, θεσμικές ισορροπίες, ενεργειακή ασφάλεια, συμπυκνώνονται σε συνθήματα των 140 χαρακτήρων. Όταν η απάντηση σε όλα είναι «φταίνε οι άλλοι», «μας κοροϊδεύουν», «όλοι ίδιοι είναι». Όχι επειδή υπάρχει τεκμηριωμένη ανάλυση, αλλά επειδή η απλούστευση πουλάει. Και κυρίως: καθησυχάζει.

Στην πολιτική της αντίδρασης και της ανυπακοής, το φαινόμενο γίνεται ακόμη πιο ωμό. Η άγνοια ντύνεται με τον μανδύα της ηθικής ανωτερότητας. «Δεν υπακούω γιατί είμαι αφυπνισμένος». «Δεν πιστεύω τους ειδικούς γιατί είναι μέρος του προβλήματος». Η γνώση αντιμετωπίζεται ως ύποπτη και η τεκμηρίωση ως χειραγώγηση. Το επιχείρημα χάνει την αξία του, η ένταση γίνεται απόδειξη και η φωνή υποκαθιστά τη σκέψη.

Ο λαϊκισμός ως θερμοκήπιο των ημιμαθών

Ο λαϊκισμός δεν γεννά απλώς ψευδείς απαντήσεις. Δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου οι ημιμαθείς αισθάνονται παντογνώστες. Όπου το «έχω άποψη» εξισώνεται με το «έχω γνώση». Όπου η άρνηση της πολυπλοκότητας παρουσιάζεται ως πολιτική αρετή. Και κάπως έτσι, η πολιτική μετατρέπεται σε reality: με ήρωες, εχθρούς, προδότες και εύκολα φινάλε.

Οι ημιμαθείς είναι πιο επικίνδυνοι από τους αμαθείς. Ο αμαθής μπορεί να ρωτήσει. Ο ημιμαθής είναι βέβαιος. Και το θράσος του δεν είναι προσωπικό χαρακτηριστικό, είναι πολιτικό καύσιμο. Τροφοδοτεί κινήματα, κόμματα, «αντισυστημικές» περσόνες που δεν έχουν πρόγραμμα, αλλά έχουν αφήγημα. Και το αφήγημα αυτό λέει πάντα το ίδιο: «Μην τους ακούς. Άκου εμένα».

Η δημοκρατία δεν κινδυνεύει από την αμφιβολία

Η δημοκρατία δεν απειλείται από την κριτική, την αμφισβήτηση ή την ανυπακοή όταν αυτές έχουν σκέψη, στόχο και επίγνωση. Κινδυνεύει όταν η άγνοια γίνεται σημαία και η βεβαιότητα αντικαθιστά τον διάλογο. Όταν η πολιτική μετατρέπεται σε διαγωνισμό αγανάκτησης και όχι σε πεδίο λύσεων.

Το θράσος της άγνοιας παράγει θόρυβο, όχι πολιτική. Παράγει ένταση, όχι κατεύθυνση. Και τελικά, παράγει απογοήτευση, γιατί υπόσχεται εύκολες απαντήσεις σε δύσκολα προβλήματα, και αποτυγχάνει πάντα.

Το πραγματικό ριζοσπαστικό σήμερα

Το πραγματικά ριζοσπαστικό σήμερα δεν είναι να φωνάζεις περισσότερο. Είναι να ξέρεις πότε δεν ξέρεις. Να αντέχεις την πολυπλοκότητα. Να δέχεσαι ότι κάποια ζητήματα δεν λύνονται με θυμό, αλλά με γνώση, συμβιβασμούς και χρόνο. Να κάνεις πολιτική χωρίς να χαϊδεύεις αυτιά και χωρίς να υποτιμάς νοημοσύνη.

Σε μια εποχή που η άγνοια έχει αποκτήσει αυτοπεποίθηση και μικρόφωνο, η γνώση μοιάζει συχνά βαρετή, αργή, «ελιτίστικη». Κι όμως: χωρίς αυτήν, η πολιτική καταλήγει θέατρο σκιών. Με πρωταγωνιστές που ξέρουν λίγα, αλλά φωνάζουν πολύ.

Και αυτό, όσο κι αν ακούγεται σκληρό, δεν είναι ανυπακοή. Είναι απλώς θράσος.