Ληξιαρχική πράξη θανάτου της «Φιλελεύθερης Διεθνούς Τάξης» – Διάταγμα Τραμπ

Κάποτε, σε έναν κόσμο όχι πολύ μακρινό, υπήρχε ένα εγχειρίδιο. Το έλεγαν «διεθνή τάξη». Είχε κανόνες, υποσημειώσεις, παραρτήματα και μια γενική παραδοχή: όλοι κάνουν ότι τους τηρούν, γιατί όλοι έχουν κάτι να χάσουν. Οι ισχυροί λίγη ελευθερία κινήσεων, οι αδύναμοι λίγη ασφάλεια. Ένα είδος παγκόσμιας συμφωνίας κυρίων.

Ώσπου ο οικοδεσπότης σηκώθηκε από το τραπέζι και είπε κάτι απλό, σχεδόν καθημερινό:
«Αν δεν με βολεύει, φεύγω».

Δεν φώναξε. Δεν απείλησε. Δεν έκλεισε την πόρτα με πάταγο. Απλώς άφησε να εννοηθεί ότι οι κανόνες είναι σαν τις οδηγίες χρήσης: καλές να υπάρχουν, αλλά δεν είναι υποχρεωτικό να τις διαβάζεις μέχρι τέλους.

Βρισκόμαστε λοιπόν στο σημείο όπου η ιστορία παύει να είναι γραμμική και γίνεται θραυσματική. Η πρόσφατη υπογραφή του Προεδρικού Υπομνήματος από τον Ντόναλντ Τραμπ δεν είναι απλώς μια γραφειοκρατική πράξη απόσυρσης από 66 οργανισμούς, είναι η επίσημη ληξιαρχική πράξη θανάτου της «Φιλελεύθερης Διεθνούς Τάξης».

Ας δούμε, όμως, τι σημαίνει αυτή η «Μεγάλη Έξοδος» μέσα από το πρίσμα ενός αναγκαίου, αν και σκωπτικού, ρεαλισμού.

Η Παγκόσμια Διάσταση: Ο Λεβιάθαν που έγινε Αναχωρητής

Ο κόσμος δεν κατέρρευσε. Απλώς έπαψε να προσποιείται ότι παίζεται ένα παιχνίδι με κοινούς κανόνες. Όταν η ισχυρότερη χώρα του πλανήτη δηλώνει ότι οι συνθήκες ισχύουν «όσο συμφέρουν», το μήνυμα είναι καθαρό: η σταθερότητα ήταν επιλογή, όχι μοίρα.

Οι υπόλοιποι κοιτάζονται μεταξύ τους. Κανείς δεν φεύγει αμέσως. Απλώς χαλαρώνουν. Λίγο λιγότερη αυτοσυγκράτηση εδώ, λίγο περισσότερη αυθαιρεσία εκεί. Δεν μπαίνουμε σε εποχή χάους, μπαίνουμε σε εποχή χωρίς εγγύηση επιστροφής. Ό,τι χαθεί, δύσκολα ξαναμπαίνει στη θέση του.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι ΗΠΑ αποφάσισαν να γίνουν «ερημίτες» πολυτελείας. Με μια τραγική αδυναμία να αναλάβει το βάρος του «εμείς», ο Τραμπ βλέπει μόνο έναν ισολογισμό που δεν βγαίνει. Η απόσυρση από την UNESCO και τη Σύμβαση για το Κλίμα (UNFCCC) δεν είναι πολιτική, είναι οντολογική υποχώρηση. Ο πλανήτης μένει χωρίς τροχονόμο, και όταν τα «δημόσια αγαθά» (global public goods) μένουν απλήρωτα, η αγορά της γεωπολιτικής θα καταρρεύσει ή θα περάσει στα χέρια του επόμενου εργολάβου, πιθανότατα με κινέζικη προφορά.

Ευρώπη: Η Γηραιά Ήπειρος σε κατάσταση «Delete»

Η Ευρώπη παρακολουθεί το τρένο να φεύγει, κρατώντας στο χέρι ένα ακυρωμένο εισιτήριο. Αυτό μάλιστα είναι και το απόλυτο ρεπορτάζ μιας προαναγγελθείσας μοναξιάς. Η Ε.Ε., που έχει μάθει να ζει μέσα στο θερμοκήπιο των διεθνών συμβάσεων και της αμερικανικής ασφάλειας, καλείται τώρα να επιβιώσει στην παγωνιά.

Χωρίς το πλαίσιο του ΟΗΕ και των διεθνών κανόνων, η Ευρώπη είναι ένας «γραφειοκρατικός γίγαντας» που ανακαλύπτει ότι οι κανόνες του παιχνιδιού καταργήθηκαν από τον ίδιο τον ιδιοκτήτη του γηπέδου. Σε έναν κόσμο όπου οι δεσμεύσεις είναι αναστρέψιμες και οι συμμαχίες περιστασιακές, η Ευρώπη μοιάζει με κάποιον που επιμένει να δείχνει το συμβόλαιο, ενώ ο άλλος δείχνει το ρολόι. Δεν είναι ότι έχει άδικο. Είναι ότι δεν αρκεί.

Η στρατηγική αυτονομία, που μέχρι χθες ήταν πάνελ σε συνέδριο, σήμερα μοιάζει με καθυστερημένη συνειδητοποίηση. Το ερώτημα δεν είναι αν η Ευρώπη θέλει να γίνει δύναμη. Είναι αν καταλαβαίνει ότι το περιβάλλον δεν περιμένει.

Ελλάδα: Η «Μεταπολίτευση» της Εξωτερικής Πολιτικής

Και ερχόμαστε στα καθ’ ημάς. Για την ελληνική κυβέρνηση, η εξέλιξη αυτή είναι ένας εφιάλτης ντυμένος με το μανδύα της «στρατηγικής αυτονομίας». Η Αθήνα, διαχρονικά, επένδυε στο Διεθνές Δίκαιο ως την «ιερή ασπίδα» της. Όταν όμως ο προστάτης της ασπίδας λέει «δεν με ενδιαφέρουν οι συνθήκες», η ασπίδα αρχίζει να θυμίζει χάρτινο πιάτο.

Δεν σημαίνει ότι πρέπει να πετάξει το διεθνές δίκαιο στο καλάθι. Σημαίνει ότι πρέπει να το συνοδεύσει. Με αποτροπή, με συμμαχίες που λειτουργούν στην πράξη, με διπλωματία που δεν απευθύνεται μόνο σε ακροατήρια, αλλά και σε συσχετισμούς.

Με απλά λόγια: οι κανόνες θέλουν πλάτη. Και αυτή η πλάτη δεν είναι πάντα δεδομένη.

Η ελληνική εξωτερική πολιτική κινδυνεύει να μοιάζει με τον τελευταίο πιστό μιας θρησκείας που ο Πάπας της μόλις ανακήρυξε τον εαυτό του άθεο. Αν οι διεθνείς οργανισμοί αποδυναμωθούν, το επιχείρημα «συμμορφωθείτε με το Διεθνές Δίκαιο» θα προκαλεί στους γείτονες μόνο θυμηδία.

Τουρκία και Ανατολική Μεσόγειος: Το Δίκαιο του Ισχυρότερου

Εδώ τα πράγματα σοβαρεύουν επικίνδυνα. Η Τουρκία του Ερντογάν, που πάντα έβλεπε τους διεθνείς οργανισμούς ως εμπόδιο, τώρα αισθάνεται δικαιωμένη. Σε έναν κόσμο χωρίς «διεθνή αστυνομία» και πολυμερείς δεσμεύσεις, η ισχύς είναι το μόνο νόμισμα που περνάει. Η αποδυνάμωση του ΟΗΕ σημαίνει αποδυνάμωση των ψηφισμάτων για την Κύπρο και το Αιγαίο. Η Άγκυρα θα διαβάσει την αμερικανική απόσυρση ως «πράσινο φως» για διμερείς συναλλαγές τύπου παζαριού, όπου ο μεγαλύτερος (και πιο θρασύς) κερδίζει.

Για την Ελλάδα, λοιπόν το μήνυμα είναι σκληρό αλλά καθαρό: δεν αρκεί να έχεις δίκιο. Πρέπει και να κοστίζει στον άλλον όταν το αγνοεί.

Τι σημαίνει για την Κυβέρνηση;

Σημαίνει το τέλος της ανεμελιάς. Η ελληνική κυβέρνηση πρέπει να καταλάβει ότι:

1. Οι «σύμμαχοι» είναι πλέον συναλλασσόμενοι: Η στήριξη δεν είναι δεδομένη, είναι «pay-per-view».
2. Η Ευρώπη δεν αρκεί: Αν η Ε.Ε. δεν βρει νεύρο (και όπλα), θα είναι απλώς ένας παρατηρητής.
3. Η εσωτερική ανασυγκρότηση είναι επιβίωση: Πρέπει να βρούμε το εσωτερικό μας ανάστημα. Αν δεν μπορείς να στηριχτείς στο «Δίκαιο», πρέπει να μπορείς να στηριχτείς στα πόδια σου.

Ο Τραμπ δεν απέσυρε απλώς τις ΗΠΑ από τους οργανισμούς, απέσυρε το χαλί κάτω από τα πόδια της δυτικής διανόησης. Η Ελλάδα καλείται τώρα να ισορροπήσει σε ένα τεντωμένο σχοινί, την ώρα που ο ιδιοκτήτης του τσίρκου μάζεψε τις σκηνές και έφυγε για το επόμενο σόου. Καλή τύχη στους ακροβάτες του Υπουργείου Εξωτερικών. Θα τη χρειαστούν.