Ο Τσίπρας και το «σύνδρομο της παραδουλεύτρας» Μαντάμ Σουσού

Πολιτική Θεώρηση

Η εικόνα είναι σχεδόν ειρωνικά ταιριαστή: ο Αλέξης Τσίπρας επιστρέφει στα ράφια των βιβλιοπωλείων με ένα βαρύ memoir 700+ σελίδων με τίτλο «Ιθάκη», την ώρα που η Αριστερά ψάχνει ξανά πυξίδα και καπετάνιο. Και την ίδια στιγμή, πάνω από το βιβλίο πλανάται η σκιά ενός παλιού, λαϊκού σχήματος: του «συνδρόμου της παραδουλεύτρας», εκείνης που πέρασε χρόνια καταγγέλλοντας την «κυρία του σπιτιού», αλλά όταν πήρε τη θέση της, αντέγραψε με ζήλο τις χειρότερες συνήθειές της.

Το βιβλίο δεν είναι ουδέτερο. Δεν είναι απομνημόνευμα συνταξιούχου πολιτικού, είναι πολιτική πράξη. Ο Τσίπρας επιχειρεί να ξαναγράψει την ιστορία της περιόδου 2015-2019 από τη δική του οπτική, να «σαλπάρει» για ένα δεύτερο ταξίδι, με επεξεργασμένο αφήγημα: δεν ήταν ποτέ αντιευρωπαϊστής, δεν ήθελε Grexit, πάλεψε ως προοδευτικός πατριώτης σε ασφυκτικές συνθήκες και πλήρωσε και δικά του λάθη. Στο κλείσιμο, καλεί όσους μοιράζονται το όραμα ενός «νέου προοδευτικού πατριωτισμού» να μπουν στο πλήρωμα για τον επόμενο γύρο.

Αν το δει κανείς απομονωμένα, μοιάζει με κλασικό rebranding ενός πρώην πρωθυπουργού που διεκδικεί ξανά ρόλο. Όμως, αν το συνδέσουμε με την εμπειρία της «πρώτης φοράς Αριστερά», αναδύεται το βαθύτερο ερώτημα: συνιστά η «Ιθάκη» υπέρβαση του συνδρόμου της παραδουλεύτρας ή επιμελημένη αναπαραγωγή του;

Το σύνδρομο αυτό δεν είναι θεωρητική επινόηση. Στην πράξη, η Αριστερά του 2015 έκανε ακριβώς ό,τι υπόσχονταν ότι θα γκρεμίσει:

• Μίμηση των παλιών πελατειακών μηχανισμών,
• απόπειρα ελέγχου των media,
• υπερσυγκέντρωση εξουσίας σε έναν στενό πυρήνα γύρω από τον πρωθυπουργό,
• ηθικιστική ρητορική προς τα έξω, κυνικός πραγματισμός προς τα μέσα.

Η παραδουλεύτρα που για χρόνια κατήγγελλε το σαλόνι, βρέθηκε να το επιπλώνει με τον ίδιο προμηθευτή. Η διαφορά ήταν μόνο στο χρώμα της ταπετσαρίας που από σκούρο κόκκινο χρώμα, βάφτηκε με τα φαιοπράσινα του Πάνου Καμμένου.

Η «Ιθάκη» επιχειρεί να απαντήσει σε αυτή την κατηγορία. Ο Τσίπρας αναλαμβάνει πράγματι ορισμένες ευθύνες: παραδέχεται ότι χειρίστηκε λάθος τη Novartis, ότι ο ΣΥΡΙΖΑ λειτουργούσε ως «άτακτος στρατός» με φέουδα, ότι ο ίδιος «σκόνταψε στα μικρά». Στο Μάτι, καταγράφει προσωπική συντριβή. Αυτή η αυτοκριτική δεν είναι αμελητέα, ειδικά σε μια πολιτική κουλτούρα όπου η λέξη «λάθος» σπανίζει.

Αλλά από μόνη της δεν αρκεί. Γιατί ο κεντρικός κορμός της αφήγησης μένει αναλλοίωτος: η πυξίδα ήταν σωστή, οι αξίες ήταν στη θέση τους, το πρόβλημα ήταν κυρίως οι ακραίοι σύντροφοι, οι αντικειμενικές δυσκολίες, οι θεσμοί, οι συγκυρίες. Ο ίδιος εμφανίζεται περισσότερο ως τραυματισμένος καπετάνιος που έπεσε θύμα αντιφάσεων και «τρελών ναυτών» παρά ως ηγέτης που συνειδητά μπήκε στο παιχνίδι της εξουσίας με τους κανόνες των προηγούμενων.

Εκεί ακριβώς ξαναβλέπουμε το σύνδρομο της παραδουλεύτρας: δεν είναι μόνο ότι η Αριστερά μιμήθηκε το σύστημα όταν κυβέρνησε, είναι ότι τώρα, στο βιβλίο, επιχειρεί να αποσείσει το βασικό πολιτικό κόστος αυτής της μίμησης.

Οι αντιδράσεις επιβεβαιώνουν ότι η «Ιθάκη» δεν είναι απλή αφήγηση μνήμης αλλά εργαλείο ανασύνταξης. Οι πρώην σύντροφοι που στοχοποιούνται: Κωνσταντοπούλου, Πολάκης, Λαφαζάνης, Βαρουφάκης, και αμέσως απαντούν με οξύτητα, αμφισβητούν την ακρίβεια των γεγονότων, καταγγέλλουν «ψέματα» και «προδοσία». Ο Στέφανος Κασσελάκης προχωρά παραπέρα: μιλά για «ομοφοβικό κουτσομπολιό», κατηγορεί τον Τσίπρα ότι επιχειρεί πολυτελές rebranding που θα καταλήξει «Τιτανικός» και τον εγκαλεί για παρασκηνιακές απόπειρες αποσταθεροποίησης της ηγεσίας.

Με άλλα λόγια, το βιβλίο λειτουργεί ήδη ως μηχανισμός εσωτερικής εκκαθάρισης: ο συγγραφέας ανασυντάσσει το πάνθεον των «καλών» και «κακών» της περιόδου, προετοιμάζοντας το έδαφος για έναν νέο πολιτικό φορέα ή τουλάχιστον για έναν νέο συσχετισμό στον κατακερματισμένο προοδευτικό χώρο. Δεν είναι απλώς απολογία, είναι και κατηγορητήριο.

Από την άλλη πλευρά, η κυβέρνηση αξιοποιεί την «Ιθάκη» για τον δικό της καθρέφτη: ο κυβερνητικός εκπρόσωπος στέκεται στην απουσία μιας καθαρής συγγνώμης, υπενθυμίζει capital controls, 120 δις, Μάτι. Ο Άδωνις Γεωργιάδης ειρωνεύεται τον Τσίπρα που δηλώνει ότι «τα 3/4 των επιλογών του ήταν λάθος πρόσωπα» και ρωτά πώς ζητά ξανά ψήφο με αυτή την παραδοχή. Η Ντόρα Μπακογιάννη προεξοφλεί το πιο «αρχηγικό» κόμμα της χώρας.

Ο καθένας διαβάζει στο βιβλίο αυτό που τον βολεύει. Αλλά πίσω από τον θόρυβο, μένει ένα ουσιαστικό ερώτημα: έχει η Αριστερά και ο Τσίπρας ως βασικός εκφραστής της, κάνει πραγματική αναθεώρηση του τρόπου με τον οποίο άσκησε εξουσία ή απλώς αλλάζει το περιτύλιγμα;

Ενδιαφέρον έχει και η διεθνής ανάγνωση. Ο ξένος Τύπος βλέπει στην «Ιθάκη» τον πρόλογο ενός comeback. Οι αναφορές σε Ομπάμα, Μέρκελ, Πούτιν, οι ανέκδοτες ιστορίες των νυχτερινών τηλεφώνων και των χαμένων ευκαιριών, δίνουν στον Τσίπρα το status του διεθνούς παίκτη που έζησε στις παρυφές της Ιστορίας. Με όρους image, αυτό τον βοηθά: από «αριστερό ταραχοποιό» ξανασυστήνεται ως «δοκιμασμένος statesman» που έμαθε, ωρίμασε, κρατά σημειώσεις και εξάγει συμπεράσματα.

Όμως το σύνδρομο της παραδουλεύτρας δεν κρίνεται στις Βρυξέλλες ούτε στα αφιερώματα του AFP. Κρίνεται στο εσωτερικό της χώρας, εκεί όπου η μνήμη του 2015 δεν είναι θεωρία αλλά εμπειρία: οι ουρές στα ΑΤΜ, η αίσθηση αυτοσχεδιασμού, η επιτάχυνση ενός κυνικού κυβερνητισμού που δεν διέφερε τόσο από τους προηγούμενους όσο υποσχόταν.

Το κρίσιμο πολιτικό τεστ δεν είναι αν ο Τσίπρας μπορεί να συγκροτήσει ένα κόμμα του 20%, οι αριθμοί, σε μια ρευστή συγκυρία, μπορεί πράγματι να του το επιτρέψουν. Το τεστ είναι άλλο: θα προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο άσκησης εξουσίας ή απλώς μια νέα στέγη για τις ίδιες παλιές λογικές;

Η «Ιθάκη» είναι, αναμφίβολα, ένα σημαντικό πολιτικό γεγονός. Εμπλουτίζει το αρχείο της περιόδου με παρασκήνια και λεπτομέρειες, ανοίγει ξανά συζητήσεις για το 2015, λειτουργεί ως εργαλείο επανατοποθέτησης του Αλέξη Τσίπρα στο κέντρο του παιχνιδιού. Όμως, όσο ισχυρό κι αν είναι το αφήγημα, δεν μπορεί να σβήσει την εντύπωση ότι ο συγγραφέας αποφεύγει να συγκρουστεί με το πιο δύσκολο κομμάτι της αλήθειας: ότι η δική του Αριστερά, όταν έφτασε στην κορυφή, επέλεξε συνειδητά να παίξει με τους κανόνες εκείνων που υποσχόταν να ανατρέψει.

Αν κάτι λείπει από την «Ιθάκη», δεν είναι οι αποκαλύψεις, υπάρχουν πολλές. Είναι μια γενναία, καθαρή φράση που να σπάει τον κύκλο του συνδρόμου: «Κυβερνήσαμε όπως οι προηγούμενοι, γιατί φοβηθήκαμε να κυβερνήσουμε αλλιώς». Μέχρι να ακουστεί κάτι τέτοιο, η παραδουλεύτρα μπορεί να αλλάζει φόρεμα, να γράφει βιβλία, να υπόσχεται νέες Οδύσσειες. Αλλά η πολιτική της θέση θα παραμένει η ίδια: ανάμεσα στο παράπονο για το χθες και στην επιθυμία να γίνει, επιτέλους, η κυρία του ίδιου σπιτιού.

Ίσως, τελικά, το πιο ταιριαστό κάδρο για αυτή τη φάση του Αλέξη Τσίπρα δεν είναι η ομηρική «Ιθάκη», αλλά η τηλεοπτική «Μαντάμ Σουσού». Μια ηρωίδα που ζει διαρκώς ανάμεσα σε αυτό που είναι και σε αυτό που φαντασιώνεται ότι είναι, που στήνει γύρω της έναν κόσμο μεγαλοαστικής αυτοεικόνας, ενώ η πραγματικότητα της γειτονιάς, του μπακάλικου δεν σταματά στιγμή να της θυμίζει τα όρια της. Η Σουσού δεν είναι απλώς γελοία φιγούρα, είναι κυρίως τραγική: δεν μπορεί να βρει γαλήνη ούτε στον παλιό της εαυτό ούτε στον ρόλο που κατασκευάζει.

Κάπως έτσι μοιάζει και ο Τσίπρας της «Ιθάκης»: ανάμεσα στον παλιό αντισυστημικό ηγέτη και τον νέο statesman, ανάμεσα στον άνθρωπο που κατήγγελλε το σαλόνι και στον πολιτικό που διεκδικεί ξανά θέση στο ίδιο σαλόνι, αυτή τη φορά με άλλη διακόσμηση. Το ερώτημα δεν είναι αν θα ξαναβγεί στο «γυαλί» με νέο κόμμα, νέο αφήγημα, νέο ενδυματολογικό κώδικα. Το ερώτημα είναι αν θα παραμένει, στα μάτια της κοινωνίας, μια πολιτική Μαντάμ Σουσού που μιλά για «Παρισάκια» την ώρα που η χώρα παλεύει με πολύ πιο πεζά διλήμματα.

Και όπως στην παλιά σειρά, έτσι και στην πολιτική: το κοινό συγχωρεί πολλά, αλλά έχει αλάνθαστο αισθητήριο στο να ξεχωρίζει ποιος ωρίμασε και ποιος απλώς άλλαξε κουστούμι.

Ανάλυση: Το Μανιφέστο Επιστροφής Τσίπρα

Στα ράφια των βιβλιοπωλείων βρίσκεται από σήμερα το πολυσυζητημένο βιβλίο του πρώην πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα, με τίτλο «Ιθάκη». Το αυτοβιογραφικό αυτό έργο (~762 σελίδων, εκδ. Gutenberg) καλύπτει την πολιτική του διαδρομή: από τα νεανικά χρόνια στην αριστερή ακτιβιστική του δράση, στην ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ και την πρωθυπουργία κατά την περίοδο της κρίσης, έως την παραίτησή του από την αρχηγία το 2023. Ήδη πριν την κυκλοφορία του είχε τυπωθεί σε πολλαπλές εκδόσεις λόγω υψηλής ζήτησης, ενώ η έκδοσή του συνοδεύεται από έντονη σεναριολογία για πολιτική επιστροφή του Τσίπρα στο προσκήνιο. Με ύφος απολογισμού αλλά και πολιτικής διακήρυξης, ο Αλ. Τσίπρας επιχειρεί να καταγράψει τη δική του εκδοχή για τα δραματικά γεγονότα του 2015 και μετέπειτα, συνδυάζοντας αυτοκριτική με αιχμηρά σχόλια για πρόσωπα και επιλογές που σημάδεψαν την κυβερνητική του θητεία.

Ελληνικές Αντιδράσεις

Η κυκλοφορία της «Ιθάκης» προκάλεσε πολιτική θύελλα αντιδράσεων σε όλο το φάσμα. Πρώην στενοί συνεργάτες του Τσίπρα που δέχονται κριτική στο βιβλίο απάντησαν σε υψηλούς τόνους. Ο Παύλος Πολάκης έκανε λόγο για «ψέματα και ανακρίβειες» στην αφήγηση του Τσίπρα, δηλώνοντας ότι θα τοποθετηθεί αναλυτικά αφού διαβάσει το βιβλίο. Η Ζωή Κωνσταντοπούλου, την οποία ο Τσίπρας χαρακτηρίζει «αδιάλλακτη» και με «εξουσιαστική μανία» στο βιβλίο, απάντησε σκωπτικά: «Αισθάνομαι μεγάλη τιμή που ένας προδότης καταγράφει ότι τον δυσκόλεψα στην προδοσία», εννοώντας ότι περηφανεύεται που δυσκόλεψε τον Τσίπρα στην «προδοσία» του δημοψηφίσματος του 2015. Ο Νίκος Παππάς, παρότι δέχεται κριτική για «επιπολαιότητα» στη διαχείριση των τηλεοπτικών αδειών, κράτησε πιο ήπιο τόνο δηλώνοντας πως το «γυαλί δεν ράγισε» στη σχέση του με τον Τσίπρα. Αντίθετα, ο Πάνος Σκουρλέτης, που στο βιβλίο χαρακτηρίζεται λανθασμένη επιλογή για γραμματέας του ΣΥΡΙΖΑ, σχολίασε ότι ο Τσίπρας δεν αντιμετωπίζει με ειλικρίνεια τα αίτια της εκλογικής του συντριβής το 2023.

Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσε η σκληρή αντίδραση του νέου (εξωστρακισμένου πλέον) προέδρου του ΣΥΡΙΖΑ, Στέφανου Κασσελάκη, ο οποίος δέχεται σφοδρή κριτική στο βιβλίο (ο Τσίπρας τον αποκαλεί «απόλυτα ανάρμοστο» για το κόμμα). Ο Κασσελάκης αντέδρασε με βίντεο στα κοινωνικά δίκτυα, κατηγορώντας τον Αλ. Τσίπρα για «κρεσέντο ομοφοβικού κουτσομπολιού» σχετικά με μια προσωπική στιχομυθία της συζύγου του (Μπέττυς Μπαζιάνα) με τον σύζυγο του Κασσελάκη. Ισχυρίστηκε ότι ο Τσίπρας διαστρέβλωσε το διάλογο και ότι αν ο σύντροφος του ήταν ετεροφυλόφιλος «δεν θα έκανε καμία αναφορά στο βιβλίο του για εκείνον», υπονοώντας ομοφοβική μεροληψία. Παράλληλα, ο Κασσελάκης κατηγόρησε τον προκάτοχό του πως επιχειρεί ακριβό rebranding που θα καταλήξει «Τιτανικός», υποστηρίζοντας ότι ο Τσίπρας οργάνωσε δύο φορές επιχείρηση ανατροπής του εκλεγμένου προέδρου του ΣΥΡΙΖΑ, μία στο συνέδριο του Φεβρουαρίου 2024 (ανεπιτυχώς) και μία αργότερα, «στο μπουζουξίδικο», που πέτυχε (υπονοώντας την αποχώρηση Τσίπρα και ομάδας στελεχών). Στο αιχμηρό σχόλιό του, ο κ. Κασσελάκης χαρακτήρισε επίσης τον Τσίπρα «υπερφίαλο» που ενώ «τον είχαν παρατήσει οι άλλοι, εγώ έτρεχα στα ακριτικά νησιά με δικά μου έξοδα να τον υπερασπιστώ», τον κατηγόρησε για ίντριγκες και τελικά του ευχήθηκε ειρωνικά «καλοτάξιδο» το βιβλίο, δηλώνοντας ότι «έχουμε πολύ σοβαρότερα πράγματα να ασχοληθούμε».

Δεν έλειψαν και οι αντιδράσεις από πολιτικούς αντιπάλους του Τσίπρα. Κυβερνητικά στελέχη έσπευσαν να στηλιτεύσουν το βιβλίο, εστιάζοντας στην έλλειψη συγγνώμης για τα πεπραγμένα της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ. «Δεν υπάρχει ούτε μια συγγνώμη σε πάνω από 700 σελίδες – μεγάλη αλαζονεία», σχολίασε δηκτικά ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης «Όταν είσαι καπετάνιος που έριξε το καράβι στα βράχια, δεν είναι έντιμο να ρίχνεις την ευθύνη στον υποπλοίαρχο και τους μούτσους», πρόσθεσε, κατηγορώντας τον Τσίπρα ότι αποποιείται τις ευθύνες του. Ο ίδιος υπενθύμισε τις οικονομικές και κοινωνικές πληγές της περιόδου 2015, λέγοντας πως «οι πολίτες που φορτωθήκαμε 120 αχρείαστα δισ. δεν γελάμε. Ούτε οι συνταξιούχοι στις ουρές, ούτε οι συγγενείς στο Μάτι», υπονοώντας ότι ο Τσίπρας δεν έχει μεταμεληθεί για το κόστος της διακυβέρνησής του. Σε ανάλογο ύφος, ο υπουργός Άδωνις Γεωργιάδης σχολίασε: «Πάντα πουλούσε παραμύθι. Αν λέει πως τα 3/4 όσων επέλεξε ήταν ανίκανοι, με αυτή τη δήλωση πώς θα ξαναδιεκδικήσει ψήφο;», υπογραμμίζοντας το αυτογκόλ του Τσίπρα να απαξιώνει τις ίδιες του τις επιλογές. Η βουλευτής της ΝΔ Ντόρα Μπακογιάννη προέβλεψε σκωπτικά ότι το νέο κόμμα του Τσίπρα θα είναι «το πιο αρχηγικό» στη χώρα, υπονοώντας έναν απολύτως προσωποκεντρικό σχηματισμό.

Από την πλευρά του ΠΑΣΟΚ, σημειώθηκε διάψευση στοιχείων του βιβλίου. Ο στενός συνεργάτης της αείμνηστης Φώφης Γεννηματά, Μανώλης Όθωνας, χαρακτήρισε ως «μεγάλο ψέμα» τους ισχυρισμούς Τσίπρα σχετικά με μια μεταξύ τους συνομιλία το βράδυ των εκλογών του Σεπτεμβρίου 2015. (Ο Τσίπρας φέρεται να γράφει ότι η τότε πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ τού είπε πως θα στήριζε κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ, κάτι που οι συνεργάτες της διαψεύδουν κατηγορηματικά.) Πάντως, υπήρξαν και φωνές στήριξης προς τον Τσίπρα: ο Γιώργος Κατρούγκαλος, παρά το ότι χαρακτηρίζεται στο βιβλίο ως ο άνθρωπος που άθελά του έριξε την «τορπίλη» της ήττας (λόγω της δήλωσής του πριν τις εκλογές του 2023), δήλωσε ότι ουδέποτε αμφέβαλε πως «ο Αλέξης είναι τίμιος άνθρωπος». Έκρινε μάλιστα πως το βιβλίο είναι «τίμιο, ακριβές και αντικειμενικό», επιφυλασσόμενος να το σχολιάσει διεξοδικά αφού το μελετήσει πλήρως.

Διεθνείς Αναφορές

Το «Ιθάκη» τράβηξε την προσοχή και εκτός συνόρων, με αρκετά διεθνή μέσα να το αντιμετωπίζουν ως μήνυμα πολιτικής επιστροφής. Το Γαλλικό Πρακτορείο (AFP) σημείωσε ότι ο 51χρονος πρώην πρωθυπουργός κυκλοφόρησε το πολυαναμενόμενο memoir του δέκα χρόνια μετά την τραυματική διαχείριση της ελληνικής κρίσης χρέους, σε μια συγκυρία όπου φημολογείται έντονα η πολιτική του επάνοδος. Το βιβλίο των ~730 σελίδων τιτλοφορείται «Ιθάκη», από το νησί όπου το 2018 ο Τσίπρας κήρυξε πανηγυρικά την έξοδο της Ελλάδας από τα μνημόνια. Σύμφωνα με το AFP, η έκδοση αυτή θεωρείται ευρέως ως το εναρκτήριο βήμα για την επιστροφή του Τσίπρα στην πολιτική σκηνή, με τους αναλυτές να εκτιμούν ότι οι αντιδράσεις που θα πυροδοτήσει, μαζί με τις δημοσκοπήσεις των επόμενων μηνών, θα διαμορφώσουν τις επόμενες κινήσεις του. Πράγματι, υπενθυμίζεται ότι ο Αλ. Τσίπρας ίδρυσε το 2024 μια πολιτική ερευνητική δεξαμενή και φέρεται να ετοιμάζει νέο πολιτικό φορέα, ο οποίος μάλιστα σε αρχικές μετρήσεις αποσπά γύρω στο 20% της εκλογικής επιρροής – τη στιγμή που ο ΣΥΡΙΖΑ υπό νέα ηγεσία καταγράφει μόλις ~5%.

Παρά την αίσθηση κινητικότητας στο χώρο της αντιπολίτευσης, η κυβέρνηση δείχνει να μην ανησυχεί ιδιαίτερα. Χαρακτηριστικά, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης σχολίασε ότι δεν σκοπεύει καν να διαβάσει το memoir του προκατόχου του και «δεν σκέφτεται να γράψει το δικό του βιβλίο», υπονοώντας πως επικεντρώνεται στη διακυβέρνηση. Στον ξένο Τύπο, πάντως, δίνεται έμφαση στις αποκαλύψεις που εμπεριέχει η «Ιθάκη» για το παρασκήνιο του 2015 και στις διεθνείς προεκτάσεις τους. Μεταδίδεται, για παράδειγμα, ότι ο Μπαράκ Ομπάμα προσέφερε πολύτιμες παρασκηνιακές συμβουλές στον Τσίπρα κατά τη δραματική διαπραγμάτευση, την ώρα που η Άνγκελα Μέρκελ έμεινε «άναυδη» όταν ο Έλληνας πρωθυπουργός της ανακοίνωσε την πρόθεσή του για δημοψήφισμα. Παράλληλα, ξεχωρίζει η ωμή απόρριψη του Βλαντιμίρ Πούτιν σε αίτημα οικονομικής στήριξης: σύμφωνα με το βιβλίο, ο Ρώσος πρόεδρος αρνήθηκε ακόμα και μια συμβολική αγορά ελληνικών ομολόγων €200-300 εκατ., λέγοντας στον Τσίπρα ότι προτιμά να δώσει αυτά τα χρήματα σε ορφανοτροφείο «διότι αν τα έδινε στην Ελλάδα θα ήταν σαν να τα πέταγε σε σκουπιδοτενεκέ». Εφημερίδες όπως η Straits Times της Σιγκαπούρης επισημαίνουν επίσης ότι μεγάλο μέρος της αφήγησης του Τσίπρα εστιάζει στην κριτική πρώην συντρόφων του – π.χ. “much of his ire” κατευθύνεται στον τότε υπουργό Οικονομικών Γ. Βαρουφάκη και στην προσπάθεια να δικαιολογήσει τις δύσκολες επιλογές του ως αναγκαίες. Συνολικά, ο διεθνής Τύπος αντιμετωπίζει το βιβλίο ως μείγμα απολογισμού και πολιτικής παρέμβασης που προετοιμάζει το έδαφος για πιθανό comeback του Τσίπρα, σε μια συγκυρία όπου η ελληνική Κεντροαριστερά εμφανίζεται κατακερματισμένη.

Πολιτικό Στίγμα και Ανάλυση

Αναλυτές συμφωνούν ότι η «Ιθάκη» δεν είναι ένα απλό βιβλίο αναμνήσεων, αλλά μια στρατηγική πολιτική παρέμβαση. «Δεν πρόκειται για ένα ήσυχο απομνημόνευμα συνταξιοδότησης, είναι μια στοχευμένη κίνηση, το εναρκτήριο βήμα μιας προσεκτικά στημένης επιστροφής» σχολιάζει ενδεικτικά ανάλυση στο Βήμα. Ο Αλ. Τσίπρας, έχοντας πλήρη επίγνωση της δύναμης της πολιτικής αφήγησης, επιχειρεί μέσα από το βιβλίο να αναδιαμορφώσει την εικόνα του: από οξυθυμος αντισυστημικός ηγέτης του 2015, επιδιώκει πλέον να παρουσιαστεί ως ένας ώριμος statesman, ένας «παρεξηγημένος φιλοευρωπαίος» που έβγαλε πολύτιμα διδάγματα. Όπως σημειώνεται, επιδιώκει να «αποκαταστήσει» μια υστεροφημία πληγωμένη από πολιτικούς τακτικισμούς και εσωκομματικές ρήξεις, συστήνοντας εκ νέου τον εαυτό του ως τον σπάνιο εκείνο ηγέτη που μπορεί να ξαναενώσει τον κατακερματισμένο προοδευτικό χώρο.

Το κεντρικό πολιτικό στίγμα που αναδεικνύεται είναι η ιδέα ενός «νέου προοδευτικού πατριωτισμού». Ο Τσίπρας χρησιμοποιεί επίμονα τον όρο αυτόν, επιχειρώντας, όπως γράφει, να συνδυάσει την κοινωνική συνοχή και την πρόοδο χωρίς εθνικιστική ρητορική. Πρόκειται ουσιαστικά για rebranding ιδεολογίας: μια απόπειρα να δώσει στον χώρο της Αριστεράς έναν πατριωτικό αλλά μη σωβινιστικό τόνο, δημιουργώντας μια νέα εθνική αφήγηση με προοδευτικό πρόσημο. Στο τελευταίο κεφάλαιο, μάλιστα, ο συγγραφέας σηματοδοτεί το «αύριο» παραθέτοντας στίχους που παραπέμπουν στην ομηρική Ιθάκη: «κι όταν φτάνει στην Ιθάκη… αρματώνει πάλι το καράβι της για νέους ορίζοντες», γράφει, καλώντας όσους μοιράζονται το όραμά του να πάρουν θέση στο «πλήρωμα», πιο έμπειροι και σοφοί. Με άλλα λόγια, ο Τσίπρας υποδηλώνει ότι η δική του «Ιθάκη» δεν είναι το τέλος αλλά ένα λιμάνι αναστοχασμού, απ’ όπου ξαναξεκινά ένα νέο ταξίδι. «Για μας τους αριστερούς, ήρθε ο καιρός για μια νέα ανάγνωση της πραγματικότητας, με στόχο να την αλλάξουμε» σημειώνει, καλώντας σε ένα νέο κοινωνικό-πολιτικό κύμα που θα ενώσει τα πολύχρωμα κινήματα αντίστασης και θα δώσει εναλλακτική στους απογοητευμένους πολίτες

Ένα άλλο βασικό στοιχείο του βιβλίου είναι η συστηματική προσπάθεια του Τσίπρα να ανασκευάσει την εικόνα του ως «αντιευρωπαϊστή» ηγέτη. Σε πολλά σημεία επανέρχεται με έμφαση στη θέση ότι «δεν ήμουν αντιευρωπαϊστής, δεν ήθελα η Ελλάδα να φύγει από το ευρώ». Υπογραμμίζει ότι εξ αρχής επιδίωκε «έντιμη συμφωνία εντός ευρώ», ασκώντας ισορροπία στο εσωτερικό του κόμματός του μεταξύ της τάσης που ήθελε ρήξη/Grexit και της πλειοψηφίας που επιθυμούσε παραμονή στο κοινό νόμισμα με τερματισμό της λιτότητας. «Στο μυαλό και στην καρδιά μου προείχε πάντα το Plan A» γράφει, ξεκαθαρίζοντας ότι στόχος του δεν ήταν ποτέ η κατάρρευση των διαπραγματεύσεων αλλά μια βιώσιμη λύση. Οι αναφορές αυτές ερμηνεύονται ως μια προσπάθεια διόρθωσης της ιστορικής εικόνας: ο Τσίπρας θέλει να καταγραφεί όχι ως τυχοδιώκτης δραχμιστής, αλλά ως ένας ρεαλιστής ηγέτης που έμεινε εντός ευρωπαϊκού πλαισίου, όσο κι αν άλλοι (π.χ. Βαρουφάκης, Λαφαζάνης) τον πίεζαν προς Plan B. Αυτή η σύγκριση, του “flawed but earnest democrat” Τσίπρα απέναντι σε ένα «κλειστό, αυταρχικό, ιδιοτελές καθεστώς» του Μητσοτάκη, όπως το περιγράφει, αποτελεί, σημειώνουν οι αναλυτές, τη ραχοκοκαλιά της αφήγησής του. Είναι σαφές ότι ο Τσίπρας, αποδεχόμενος δικές του αδυναμίες αλλά και στηλιτεύοντας την παρούσα κυβέρνηση, επανατοποθετεί τον εαυτό του ως τον δημοκρατικό πόλο απέναντι σε μια «ανελεύθερη» εξουσία. Με τον τρόπο αυτό, επιχειρεί να «ξανασερβίρει» την περίοδο 2015-19 υπό νέο φως: ναι μεν έγιναν λάθη, όμως η πυξίδα των αξιών του ήταν σωστή, κι εκείνος –έστω και «σκορπώντας στα μικρά» όπως αυτοκριτικά ομολογεί, έμεινε ένας ηγέτης που πάλεψε για δημοκρατία και κοινωνική δικαιοσύνη.

Ιστορική Ακρίβεια και Αντιπαραθέσεις

Ένα εύλογο ερώτημα είναι κατά πόσον η αφήγηση του βιβλίου συνάδει με τα πραγματικά ιστορικά δεδομένα της περιόδου. Ο Τσίπρας στο «Ιθάκη» παρουσιάζει τη δική του οπτική για κρίσιμες στιγμές, γεγονός που αναμενόμενα έχει προκαλέσει διαφωνίες. Πολλοί από τους πρωταγωνιστές του 2015 έχουν δώσει τις δικές τους εκδοχές (χαρακτηριστικά, ο Γ. Βαρουφάκης στο βιβλίο του Adults in the Room περιέγραψε τον Τσίπρα ως ηγέτη που τελικά «υπέκυψε» στις πιέσεις των δανειστών). Τώρα, ο Αλ. Τσίπρας αντεπιτίθεται γράφοντας ότι ο τότε ΥΠΟΙΚ του «φλέρταρε απροκάλυπτα με τη ματαιοδοξία» και από περιουσιακό στοιχείο μετατράπηκε γρήγορα σε «αρνητικό πρωταγωνιστή» που δεν άντεχαν ούτε οι εταίροι αλλά «ούτε οι ίδιοι οι συνεργάτες του». Αυτές οι κρίσεις ευθυγραμμίζονται με όσα τότε στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ ψιθύριζαν, όμως σίγουρα απέχουν από την εικόνα που μεταφέρει ο κ. Βαρουφάκης για τον εαυτό του. Το ίδιο ισχύει και για άλλα σημεία: π.χ. ο Τσίπρας περιγράφει τον Παναγιώτη Λαφαζάνη να προτείνει ακραίο σχέδιο ρήξης (άμεσο έλεγχο της Τράπεζας της Ελλάδος, προετοιμασία για εθνικό νόμισμα αμέσως μετά το δημοψήφισμα), σχολιάζοντας καυστικά: «είχα πάντα απορία αν μερικοί σύντροφοί μου αντιλαμβάνονταν στοιχειωδώς την πραγματικότητα, ο Λαφαζάνης ήταν ένας απ’ αυτούς». Ο ίδιος ο κ. Λαφαζάνης ασφαλώς θα διαφωνούσε ως προς το ποιος είχε αποκοπεί από την πραγματικότητα εκείνες τις ημέρες.

Ορισμένα γεγονότα που παραθέτει ο Τσίπρας στο βιβλίο αμφισβητήθηκαν ευθέως από τους εμπλεκόμενους. Για παράδειγμα, όπως προαναφέρθηκε, ο Μ. Όθωνας (ΠΑΣΟΚ) διέψευσε ως ψευδή την αφήγηση του Τσίπρα για τη στάση της Φώφης Γεννηματά το 2015. Παρομοίως, ο Π. Πολάκης χαρακτήρισε ανακριβείς τις αναφορές του βιβλίου στην υπόθεση απομάκρυνσής του από τα ψηφοδέλτια το 2023. Από την άλλη, κάποια σημεία εναρμονίζονται με γνωστά γεγονότα: ο Τσίπρας παραδέχεται ότι χειρίστηκε λάθος την υπόθεση Novartis παραπέμποντας συλλήβδην 10 πολιτικούς αντιπάλους το 2018, κάτι που αναγνωρίζει πλέον ως «μεγάλη πολιτική παγίδα» στην οποία έπεσε ο ίδιος. Γράφει μάλιστα ευθέως: «Δεν έχω κανένα πρόβλημα να αναγνωρίσω ότι έκανα λάθος… δώσαμε την εντύπωση πως επιλέγουμε μια μαζική παραπομπή, και αυτό είχε κόστος θεσμικό, πολιτικό και αξιακό». Αυτή η μεταμέλεια συμβαδίζει με όσα είχαν καταλογίσει πολλοί τότε στην κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ (ότι χειρίστηκε τη Novartis με όρους σκανδαλοθηρίας). Παράλληλα, ο Τσίπρας δεν διστάζει να αναλάβει προσωπικές ευθύνες σε άλλα σημεία – π.χ. αναγνωρίζει ότι ο ίδιος «δεν έδειξε αποφασιστικότητα» ως αρχηγός κόμματος και ότι «σκόνταψε στα μικρά», αφήνοντας τον ΣΥΡΙΖΑ ως «άτακτο στρατό» με φέουδα που υπονόμευσαν τη συνοχή. Αυτή η αυτοκριτική θεωρείται αξιόπιστη, καθώς και ηγετικά στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ είχαν δημόσια επισημάνει την οργανωτική χαλάρωση και τις φατριαστικές έριδες.

Ωστόσο, οι αντίπαλοί του επιμένουν ότι ο Τσίπρας ωραιοποιεί τον ρόλο του και υποβαθμίζει τα λάθη της διακυβέρνησής του. «Δεν ακούσαμε ούτε μια συγγνώμη από τον κ. Τσίπρα», τόνισε ο Π. Μαρινάκης, απαριθμώντας τις «τραγωδίες» εκείνης της περιόδου (capital controls, νέοι φόροι, φονικές πυρκαγιές). Κατά την κυβερνητική εκδοχή, ο πρώην πρωθυπουργός «ρίχνει το φταίξιμο στους συνεργάτες του» αντί να κάνει ουσιαστική αυτοκριτική. Ακόμα και η επιλογή του τίτλου «Ιθάκη», σύμβολο της επίτευξης του στόχου στην ομηρική Οδύσσεια, επικρίθηκε ως προσπάθεια να παρουσιαστεί ο ίδιος δικαιωμένος στο τέλος του ταξιδιού, παρά τα δεινά που πέρασε η χώρα. Συμπερασματικά, το περιεχόμενο του βιβλίου ευθυγραμμίζεται με πολλά γνωστά περιστατικά, αλλά η αξιολόγηση και η ερμηνεία τους φιλτράρονται έντονα από τη σκοπιά του Τσίπρα. Πρόκειται για μια προσπάθεια «καταγραφής της Ιστορίας από τον νικητή», ή εν προκειμένω, από τον βασικό πρωταγωνιστή, που είναι φυσικό να πυροδοτεί αντιλόγους από όσους τον αμφισβητούν.

Στρατηγική «Rebranding» του Αλ. Τσίπρα

Το βιβλίο «Ιθάκη» λειτουργεί ξεκάθαρα ως εργαλείο για το repositioning του Αλέξη Τσίπρα στο πολιτικό σκηνικό. Ο πρώην πρωθυπουργός, λίγους μήνες μετά την αποχώρησή του από τη Βουλή (τον Οκτώβριο 2025 παραιτήθηκε και από βουλευτής, τροφοδοτώντας σενάρια δημιουργίας νέου κόμματος, χρησιμοποιεί το εκδοτικό αυτό γεγονός για να επανέλθει στο επίκεντρο με ανανεωμένη ταυτότητα. Όπως σημειώνει αρθρογράφος, ο Τσίπρας φαίνεται να βλέπει το κενό που υπάρχει στον προοδευτικό χώρο: μετά την αποχώρησή του, η αριστερή αντιπολίτευση βυθίστηκε σε εσωστρέφεια, «ένα συνονθύλευμα προσωπικών στρατηγικών και βραχύβιων μνηστήρων της εξουσίας». Οι πρόσφατες ηγετικές αλλαγές στον ΣΥΡΙΖΑ δεν έχουν αποδώσει σαφή αντιπολιτευτική δυναμική, και ο Τσίπρας αναγνωρίζει ότι μπορεί να ξαναδιεκδικήσει τον ρόλο που απεμπόλησε. Μέσα από τις σελίδες της «Ιθάκης» προσπαθεί να προετοιμάσει το έδαφος: να πείσει ότι «εξελίχθηκε», ότι οι επικριτές του τον παρερμήνευσαν, και ότι η ταραχώδης δεκαετία 2010-2020 «φαίνεται αλλιώς όταν την διηγείται με τη δική του φωνή»

Στο πλαίσιο αυτό, ο Τσίπρας χαράσσει μια νέα πολιτική αφήγηση για τον εαυτό του και τον χώρο του. Δεν είναι τυχαίο ότι παράλληλα με την έκδοση του βιβλίου, έχει συγκροτήσει μια νέα κίνηση (δεξαμενή σκέψης) και περιοδεύει σε εκδηλώσεις (π.χ. τον Νοέμβριο εμφανίστηκε μαζί με τον αμερικανό γερουσιαστή Μπέρνι Σάντερς, εξαγγέλλοντας πρωτοβουλίες κατά των ανισοτήτων). Οι κινήσεις αυτές εδράζονται στη φιλοσοφία του «νέου προοδευτικού πατριωτισμού», την οποία το βιβλίο εξηγεί θεωρητικά και παραδειγματικά. Στόχος είναι ένα “rebranding” του Τσίπρα: να προβληθεί ως ο εμπνευστής μιας ανανεωμένης κεντροαριστερής πρότασης, που αντλεί μαθήματα από τα λάθη του χθες. Το βιβλίο τον δείχνει να αναγνωρίζει ότι δεν θα επαναλάμβανε ορισμένες ρήξεις (λ.χ. την ευθεία σύγκρουση με τα μεγάλα ΜΜΕ το 2016, την οποία τώρα χαρακτηρίζει πιθανώς λανθασμένη τακτική), ενώ παράλληλα επαναβεβαιώνει τις βασικές αξίες του (μάχη κατά της διαπλοκής και της λιτότητας). Με αυτόν τον συνδυασμό μεταμέλειας και συνέπειας, επιχειρεί να αποκαταστήσει την αξιοπιστία του στα μάτια όσων απογοητεύτηκαν. Όπως σημείωσε και η Νεκταρία Σταμούλη (Politico), πολλοί παρατηρητές βλέπουν στην έκδοση αυτή «το άνοιγμα της αυλαίας για την επιστροφή του Τσίπρα στην κεντρική πολιτική σκηνή».

Ενδιαφέρον έχει και η σύγκριση με τους αντιπάλους του που κάνει ο ίδιος ο Τσίπρας, ενισχύοντας το repositioning του. Στο βιβλίο δεν κρύβει τον θαυμασμό του για την οργανωτική δεινότητα της ΝΔ του Κυριάκου Μητσοτάκη, την οποία περιγράφει ως «υπόδειγμα επαγγελματισμού: οργανωμένη, πειθαρχημένη, με μηχανισμό που κέρδισε τις εκλογές», αντιδιαστέλλοντάς την με τον «άτακτο στρατό» του ΣΥΡΙΖΑ. Βέβαια, συμπληρώνει αυτή την αναγνώριση με δριμεία επίθεση στον κ. Μητσοτάκη για το «κλειστό, αυταρχικό, ιδιοτελές καθεστώς» που έχει στήσει υπό το πρόσχημα του «επιτελικού κράτους». Μέσω αυτής της αντιπαραβολής, ο Τσίπρας ουσιαστικά συστήνει εκ νέου τον εαυτό του ως έναν πολιτικό που έμαθε από τα λάθη του (χαλαρή διοίκηση κόμματος) και στέκεται έναντι μιας όλο και πιο αυταρχικής εξουσίας.

Τέλος, το γεγονός ότι η «Ιθάκη» κυκλοφόρησε σε μια μακρά προεκλογική περίοδο πριν τις ευρωεκλογές του 2027 (όπου ο ΣΥΡΙΖΑ εμφανίζεται δημοσκοπικά αποδυναμωμένος) δεν περνά απαρατήρητο. Ο χρόνος θα δείξει αν ο Αλέξης Τσίπρας, μέσω και του βιβλίου του, θα προχωρήσει στην ίδρυση νέου κόμματος ή θα επιχειρήσει να επηρεάσει δυναμικά τις εξελίξεις στον υπάρχοντα χώρο της αντιπολίτευσης. Πάντως, ήδη ο ίδιος δηλώνει έτοιμος να «αρματώσει ξανά το καράβι», φράση που υποδηλώνει σαφώς ότι βλέπει το πολιτικό του ταξίδι να συνεχίζεται. Το repositioning του, λοιπόν, είναι σε πλήρη εξέλιξη: από ηγέτης που έφυγε ηττημένος τον Ιούνιο, επανακάμπτει ως δυνητικός πρωταγωνιστής μιας “νέας αρχής” για την προοδευτική παράταξη.

Αρία πρωταγωνιστή, χρειάζεται συνεχή διασταύρωση με άλλες πηγές για μια πλήρη και αντικειμενική εικόνα.

Προβλέψεις: Επίδραση στο Πολιτικό Μέλλον του Τσίπρα

Το ερώτημα όλων είναι πώς θα επηρεάσει το βιβλίο «Ιθάκη» το ίδιο το πολιτικό μέλλον του Αλέξη Τσίπρα. Οι πρώτες ενδείξεις δείχνουν ότι η έκδοση πέτυχε τον αρχικό της σκοπό: επανέφερε τον Τσίπρα στο επίκεντρο της πολιτικής συζήτησης. Σε μια συγκυρία που η αξιωματική αντιπολίτευση αντιμετωπίζει εσωτερικά προβλήματα και η κυβέρνηση κυριαρχεί επικοινωνιακά, ο Τσίπρας κατάφερε με το βιβλίο του να μονοπωλήσει για αρκετές ημέρες την ειδησεογραφία, γεγονός καθόλου ευκαταφρόνητο.

Η δημοτικότητα και οι αντιδράσεις που συγκέντρωσε η «Ιθάκη» θα λειτουργήσουν ως crash test. Αν το τελικό ισοζύγιο είναι θετικό, δηλαδή αν οι πολίτες πειστούν από την αυτοκριτική του και εμπνευστούν από το νέο όραμά του, τότε ο Τσίπρας θα έχει βάλει μια ισχυρή βάση για την επιστροφή του. Ήδη, οι πρώτες off the record μετρήσεις κοινής γνώμης φέρονται να δείχνουν σημαντικό ποσοστό ψηφοφόρων πρόθυμων να ακολουθήσουν έναν νέο φορέα υπό τον ίδιο (περίπου 1 στους 5, σύμφωνα με πληροφορίες). Σε ένα τέτοιο σενάριο, ο Τσίπρας θα μπορούσε ακόμη και να υπερκεράσει τον αποδυναμωμένο ΣΥΡΙΖΑ, επανακαθορίζοντας το τοπίο της αντιπολίτευσης. Δεν είναι τυχαίο ότι κορυφαία στελέχη της ΝΔ, όπως η Ν. Μπακογιάννη, ήδη συζητούν δημοσίως για το «κόμμα Τσίπρα»..

Από την άλλη, ελλοχεύει ο κίνδυνος το βιβλίο να πολώσει περισσότερο τον χώρο της Κεντροαριστεράς. Οι σφοδρές αντιδράσεις Κασσελάκη, Πολάκη κλπ δείχνουν ότι πιθανώς βαθαίνει το ρήγμα ανάμεσα στον Τσίπρα και όσους παρέμειναν στον ΣΥΡΙΖΑ. Αν ο Τσίπρας προχωρήσει στην ίδρυση νέου κόμματος, είναι σαφές ότι θα υπάρξει διάσπαση των δυνάμεων της αντιπολίτευσης. Βραχυπρόθεσμα, αυτό ίσως βολεύει τη ΝΔ (διαιρεμένη αντιπολίτευση). Μακροπρόθεσμα όμως, ο Τσίπρας φαίνεται να ποντάρει ότι ο ίδιος θα αναδειχθεί η ισχυρότερη φωνή στον χώρο, προσελκύοντας και μέρος των ψηφοφόρων του ΠΑΣΟΚ ή ανένταχτων αριστερών που νοσταλγούν τον “παλιό καλό Τσίπρα”. Το αν θα επαληθευτεί αυτό το σενάριο θα εξαρτηθεί από πολλά: από την αποδοχή του αφηγήματος του βιβλίου (δηλ. κατά πόσον γίνεται πιστευτός ο ισχυρισμός του ότι έμαθε και ωρίμασε), από τις κινήσεις ανανέωσης προσώπων που ίσως ακολουθήσουν, αλλά και από την πορεία της κυβέρνησης (τυχόν φθορά της οποίας θα ευνοήσει την αντιπολίτευση συνολικά).

Σε κάθε περίπτωση, η «Ιθάκη» πέτυχε να ξαναβάλει τον Αλέξη Τσίπρα στο πολιτικό παιχνίδι με τους δικούς του όρους. Όπως ο ίδιος κλείνει το βιβλίο, «όσοι πάρουμε θέση στο πλήρωμα, πιο έμπειροι και σοφοί, είμαστε έτοιμοι». Αυτό μοιάζει με ευθεία δήλωση ετοιμότητας για νέες πολιτικές περιπέτειες. Αν η Οδύσσεια του Τσίπρα θα έχει δεύτερο κύκλο, μένει να φανεί. Το βέβαιο είναι πως ο πρώην πρωθυπουργός, με όπλο την προσωπική του αφήγηση και το ανανεωμένο πολιτικό του στίγμα, διεκδικεί εκ νέου ρόλο πρωταγωνιστή, και το βιβλίο του ήταν μόνο η αρχή αυτού του νέου ταξιδιού