Ιθάκη by Αλέξης Τσίπρας που ξαναγράφει τη μνήμη, ενώ ο Τύπος ξανανοίγει τις πληγές

Κάποιοι πολιτικοί φεύγουν από τη σκηνή και εξατμίζονται, ενώ άλλοι, ακόμη κι όταν δεν είναι πια «στο πηδάλιο», επιμένουν να κρατούν το τιμόνι της μνήμης. Η «Ιθάκη» του Αλέξη Τσίπρα ανήκει στη δεύτερη κατηγορία: δεν είναι απλώς ένα βιβλίο, είναι μια επιθετική κίνηση επανατοποθέτησης στο κέντρο της κεντροαριστερής αφήγησης.

Πρώτο επίπεδο: το προσωπικό προφίλ

Με την «Ιθάκη», ο Τσίπρας επιχειρεί να λύσει μια παλιά εκκρεμότητα: να απαντήσει στο «τι έγινε στ’ αλήθεια το 2015» με τους δικούς του όρους. Παρουσιάζει τον εαυτό του ως ηγέτη που έκανε λάθη, υποτίμησε κινδύνους, αισθάνεται ενοχές, αλλά που, τελικά, «σήκωσε το βάρος» και υπέγραψε το τρίτο μνημόνιο ως αναγκαίο κακό για να σωθεί η χώρα. Αυτή η μείξη αυτοκριτικής και αυτοηρωοποίησης είναι το κλειδί.

Στο πεδίο της εικόνας, το βιβλίο τον βοηθά σε τρία σημεία:
– Τον απομακρύνει από τον ρόλο του «ανεύθυνου τυχοδιώκτη» και τον μεταφέρει στον ρόλο του «ηττημένου, αλλά ώριμου» ηγέτη.
– Ξαναδένει τον συναισθηματικό δεσμό με ένα κομμάτι της βάσης που ένιωσε ότι εγκαταλείφθηκε μετά το 2019 και την παραίτηση του 2023.
– Δείχνει ότι είναι ο μόνος από τους πρωταγωνιστές εκείνης της περιόδου που τολμά να βάλει την υπογραφή του κάτω από μια πλήρη εκδοχή της Ιστορίας, όσο υποκειμενική κι αν είναι.

Από την άλλη, η βίαιη αντίδραση μεγάλου τμήματος του Τύπου, ειδικά στο κομμάτι για το Μάτι και το τρίτο μνημόνιο, τσιμεντώνει μιαν άλλη ανάγνωση: ότι ο Τσίπρας δεν μπορεί να αποδράσει από το στίγμα του 2015, όσο καλά κι αν αφηγηθεί την ιστορία του. Για ένα κρίσιμο κομμάτι του κεντρώου και φιλελεύθερου ακροατηρίου, η «Ιθάκη» επιβεβαιώνει την εντύπωση ενός πολιτικού που παραμένει γοητευτικός αφηγητής αλλά όχι αξιόπιστος διαχειριστής.

Δεύτερο επίπεδο: η κεντροαριστερά ως πεδίο ανταγωνισμού μνήμης

Εκεί όμως που το βιβλίο έχει μεγαλύτερη σημασία δεν είναι στο προσωπικό προφίλ, αλλά στο πώς ιεραρχεί τους «δικούς του» και τους «άλλους» στο κέντρο και στην Αριστερά.

– Επαναοριοθετεί τον ΣΥΡΙΖΑ-Τσίπρα ως τον βασικό φορέα της «ανυπάκουης διαπραγμάτευσης», σε αντιδιαστολή με τον «μνημονιακό ρεαλισμό» των παλιών κομμάτων.
– Επανερμηνεύει συγκρούσεις με Βαρουφάκη, Κωνσταντοπούλου, αλλά και με νεότερα πρόσωπα, σαν αποδείξεις ότι αυτός κράτησε το κόμμα στην «υπεύθυνη» γραμμή, κόντρα σε περιπέτειες.
– Αφήνει περίπου όλους τους άλλους κεντροαριστερούς παίκτες: ΠΑΣΟΚ, Νέα Αριστερά, μικρότερα σχήματα, σε δεύτερο πλάνο, σαν κομπάρσους της κεντρικής σύγκρουσης 2010–2018.

Για την κεντροαριστερά, αυτό δημιουργεί μια παράξενη πίεση. Το ΠΑΣΟΚ επιχειρεί να επανασυστήσει την ιστορία του ως δύναμης ευρωπαϊκής κανονικότητας και θεσμικής σταθερότητας· η Νέα Αριστερά παλεύει να συστηθεί ως «ηθική συνέχεια χωρίς τα λάθη». Η «Ιθάκη» όμως λέει, με πολλούς τρόπους: «χωρίς εμένα, δεν υπάρχει αφήγηση της κρίσης».

Άρα, όποιος θέλει να ηγεμονεύσει στον χώρο, πρέπει είτε να αντικρούσει πειστικά αυτή την εκδοχή είτε να την ενσωματώσει. Και τα δύο είναι δύσκολα.

Τρίτο επίπεδο: ποιος θα ορίσει το μέλλον, όχι το παρελθόν

Το μεγαλύτερο ρίσκο για την κεντροαριστερά δεν είναι αν θα δικαιωθεί ή όχι ο Τσίπρας για το 2015. Είναι αν θα εγκλωβιστεί σε μια αέναη διαμάχη για την ερμηνεία μιας δεκαετίας που πέρασε, την ώρα που η κοινωνία ζητά απαντήσεις για την επόμενη.

Η «Ιθάκη» λειτουργεί σαν μαγνήτης που τραβά ξανά την προσοχή στο χθες:
– Το ΠΑΣΟΚ πιέζεται να απαντήσει αν τότε είχε άλλη ρεαλιστική επιλογή ή αν οι χειρισμοί του άνοιξαν τον δρόμο στον ΣΥΡΙΖΑ.
– Η Νέα Αριστερά πρέπει να εξηγήσει πώς διαφοροποιείται ουσιαστικά από έναν ηγέτη που συνεχίζει να συγκινεί μεγάλο μέρος του προοδευτικού ακροατηρίου.
– Οι πιο μικροί φορείς εγκλωβίζονται ανάμεσα στην απόρριψη του «πικρού ποτηριού» και την αναγνώριση ότι ο Τσίπρας έβαλε σφραγίδα σε μια εποχή.

Σε αυτό το τοπίο, η «Ιθάκη» ενισχύει την προσωποκεντρική πολιτική: λιγότερη συζήτηση για θεσμικές αλλαγές, παραγωγικό μοντέλο, κοινωνικό κράτος του 2035, περισσότερη συζήτηση για το αν ο Τσίπρας είχε δίκιο ή άδικο, αν πρόδωσε ή προστάτευσε το «Όχι», αν φέρθηκε τίμια ή κυνικά. Είναι βολικό για τον ίδιο, κάθε συζήτηση που γυρίζει στο 2015 τον βάζει ξανά στο κάδρο. Είναι όμως παγίδα για την κεντροαριστερά ως σύνολο.

Τέταρτο επίπεδο: το παράδοξο της «ήττας με επιρροή»

Παραμένει ένα ενδιαφέρον παράδοξο: όσο περισσότερο η δεξιά και τα φιλικά της ΜΜΕ επιτίθενται στο βιβλίο, μιλώντας για «ψέματα», «παραχάραξη», «προσβολή στο Μάτι»,τόσο περισσότερο ενισχύουν την πολιτική βαρύτητα του Τσίπρα στον προοδευτικό χώρο. Η υπερβολή της επίθεσης λειτουργεί ως κόλλα με ένα τμήμα του ακροατηρίου που δεν τον ψηφίζει πια, αλλά τον νιώθει ακόμη ως «δικό» απέναντι σε μια εχθρική δημόσια σφαίρα.

Άρα, η «Ιθάκη» δεν φτιάχνει απλώς ένα προφίλ «πρώην πρωθυπουργού που μιλά για το παρελθόν». Φτιάχνει το προφίλ ενός ηττημένου ηγέτη που εξακολουθεί να έχει agenda-setting power στον χώρο της κεντροαριστεράς: μπορεί να επιβάλλει το θέμα συζήτησης, να ορίζει ποια γεγονότα θα μπουν στην πρώτη γραμμή και ποια θα μείνουν υποσημείωση.

Το ερώτημα δεν είναι αν θα επιστρέψει ως υποψήφιος. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν η κεντροαριστερά μπορεί να διαμορφώσει συλλογικό αφήγημα χωρίς να περνά από τη «διήγηση Τσίπρα». Αν δεν το καταφέρει, η «Ιθάκη» θα έχει κερδίσει κάτι πολύ πιο σημαντικό από τις πωλήσεις: θα έχει παγιώσει ότι ο χάρτης του προοδευτικού χώρου χαράσσεται ακόμη με συντεταγμένες 2015–2019.

Και τότε, το πραγματικό ταξίδι δεν θα είναι προς μια νέα Ιθάκη, αλλά γύρω από το ίδιο νησί.

Η Καλύψη του βιβλίου «Ιθάκη» του Αλέξη Τσίπρα στον ελληνικό Τύπο

(Αποτύπωμα πολιτικού κλίματος & συγκριτική αποτίμηση)

Η κυκλοφορία του βιβλίου «Ιθάκη» του Αλέξη Τσίπρα πυροδότησε ένα εύρος αντιδράσεων που καλύπτει σχεδόν ολόκληρο το πολιτικό φάσμα του Τύπου. Από τον ενθουσιασμό, την περιέργεια και τον αναλυτικό σχολιασμό, έως την οξύτατη κριτική, τη χλεύη και τις καταγγελίες για «παραχάραξη της Ιστορίας». Το βιβλίο λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής πολιτικών εντάσεων, γιατί αφορά την πιο πυκνή περίοδο σύγχρονης ιστορίας (2015–2019) και ακουμπά ευαίσθητα κοινωνικά τραύματα, όπως το Μάτι, τα Μνημόνια, την διαπραγμάτευση, αλλά και τις ρωγμές εντός του ΣΥΡΙΖΑ.

1. Η «Εστία»: Η πιο εκτενής και πολιτικά φορτισμένη παρουσίαση

Η Εστία αφιερώνει το κεντρικό της δημοσίευμα στην «Ιθάκη» και κάνει μια πλήρη ανασύνθεση των πιο αιχμηρών αποκαλύψεων.
– Τονίζει τη νοσταλγία του Τσίπρα για τον «σοβιετικό ορίζοντα» και τις αντιφάσεις του ως πολιτικού.
– Αναφέρει τις κρίσιμες αφηγήσεις: κουπόνια στους συνταξιούχους, αμφιταλάντευση για το ευρώ, πραξικόπημα, το Μακεδονικό ως «αντάλλαγμα», και τους χαρακτηρισμούς για Μητσοτάκη, Σαμαρά, Μπακογιάννη.
– Το άρθρο τοποθετεί τον Τσίπρα ως «ένοχο και αυτοκριτικό», με φράση-κλειδί: «Διαψεύστηκα, υποτίμησα, έχω αίσθημα ενοχής».

Η Εστία παρουσιάζει το βιβλίο ως ιστορικό ντοκουμέντο, αλλά ταυτόχρονα φιλτράρει την αφήγηση με την παραδοσιακή της καχυποψία προς την Αριστερά.φιλτράρει την αφήγηση με την παραδοσιακή της καχυποψία προς την Αριστερά.

2. «Τα Νέα»: Αναλυτικό, ψύχραιμο ρεπορτάζ και κοινωνιολογική ανάγνωση

Η εφημερίδα παρουσιάζει το βιβλίο με συνδυασμό προσωπικής διαδρομής, πολιτικών επιλογών και λαθών.
– Τονίζει τις «αιχμές, τα λάθη και τις λίγες συγγνώμες» του Τσίπρα.
– Αναλύει τη διαδρομή από το 2006 μέχρι την παραίτηση.
– Κάνει πολιτική αποτίμηση του πώς μεγάλωσε και συρρικνώθηκε ο ΣΥΡΙΖΑ.
– Στο «Στίγμα», η στήλη παίρνει σαφώς σατιρικό τόνο, ειρωνευόμενη τον Τσίπρα ως «διαρκώς ψευδόμενο».

Η κάλυψη των Νέων είναι από τις πιο οργανωμένες, με ισορροπία ανάλυσης και αιχμηρής κριτικής.

3. «Απογευματινή»: Πολιτικό ρεπορτάζ με έμφαση στην «εξομολόγηση» Τσίπρα

– Παρουσιάζει τον πρώην πρωθυπουργό ως αποφασισμένο να «φωτίσει κρίσιμες στιγμές».
– Επισημαίνει ότι το βιβλίο μπαίνει από σήμερα στα βιβλιοπωλεία.
– Αναδεικνύει σκηνές από το παρασκήνιο της συγκυβέρνησης με Καμμένο και «ξεκαρδιστικούς διαλόγους» (π.χ. «Βελουχιώτης – Ζέρβας»).

Η εφημερίδα κινείται καθαρά περιγραφικά, ενίοτε με χιουμοριστική διάθεση.

4. «Δημοκρατία»: Προσωπική ερμηνεία, αλλά και ενδιαφέρον στοιχείο: η αφιέρωση του Τσίπρα

– Δημοσιεύει άρθρο του Κοττάκη, όπου αποκαλύπτεται η αφιέρωση στο βιβλίο: «Στον Μανώλη, τον πιο σοβαρό ιδεολογικό αντίπαλο».
– Το άρθρο κάνει μια αναλυτική «αποδόμηση» των κεφαλαίων.
– Συζητά το αν ο Τσίπρας κάνει ειλικρινή αυτοκριτική.
– Η «Δημοκρατία» υιοθετεί μεικτό ύφος: αυστηρή κριτική, αλλά με σεβασμό στον αντίπαλο, κάτι σπάνιο.

5. «Ελεύθερος Τύπος»: Η σκληρότερη κάλυψη – το βιβλίο παρουσιάζεται ως «πλαστογράφηση της Ιστορίας»

Η εφημερίδα εξαπολύει διαδοχικά πλήγματα:

α. Κεντρικά άρθρα: «Τα ψέματα του Αλέξη Τσίπρα»

– Το βιβλίο χαρακτηρίζεται ως «παραμΙθάκη».
– Περιγράφεται ως απόπειρα «να ξεπλύνει τις ευθύνες του 2015».
– Κατηγορεί τον Τσίπρα ότι «γράφει μύθους» και αποκρύπτει την πραγματική οικονομική κατάσταση το 2015.

β. Ρεπορτάζ για το Μάτι

– Άνθρωποι που έχασαν οικογένεια ή περιουσία αντιδρούν οργισμένα:
«Το Μάτι δεν είναι μυθιστόρημα, κύριε Τσίπρα».

Ο Ελ. Τύπος δίνει την πιο «ποινικοποιημένη» ανάγνωση, προβάλλοντας πόνο και οργή.

6. Άλλες αναφορές – μικρότερες εφημερίδες, πιο περιθωριακός τόνος

OneVoice, Μακελειό, Ελεύθερη Ώρα, Star Press, Espresso

Από τα αποκόμματα δεν προκύπτει συστηματική ανάλυση από τα λαϊκά και αντισυστημικά φύλλα, αλλά όπου υπάρχουν αποσπάσματα, κινούνται σε τρεις άξονες:

1. Σατιρική διάθεση (Espresso, Star)
2. Συνωμοσιολογικό/αντισυστημικό πλαίσιο (Ελεύθερη Ώρα, Μακελειό)
3. Προσωποκεντρική κριτική (π.χ. Καμμένος, Βαρουφάκης, Κασσελάκης)

Δεν έκαναν δομημένο πολιτικό ρεπορτάζ, αλλά περισσότερο «λαϊκή» απόδοση με υπερβολικά στοιχεία.

Συγκριτική αποτύπωση της κάλυψης

Ποιοι τον αντιμετωπίζουν θετικά / ουδέτερα

• Εστία (αναλυτική αλλά όχι εχθρική)
• Απογευματινή (θεσμικά, περιγραφικά)
• Τα Νέα (ρεπορτάζ) (ουδέτερο προς ελαφρώς κριτικό)

Ποιοι τον αντιμετωπίζουν αρνητικά

• Ελεύθερος Τύπος
• Τα Νέα (στήλες)
• Δημοκρατία (κριτική με σεβασμό)
• πιο λαϊκές εφημερίδες (με περιγραφές «παραμύθι», «αποδόμηση», κ.λπ.)

Ποια εφημερίδα κάνει την πιο βαθιά ανάγνωση του περιεχομένου

– Εστία και Τα Νέα (ρεπορτάζ Λιαλιούτη) κάνουν την πληρέστερη ανάγνωση.

Ποια δίνει την πιο πολιτικά στοχευμένη αποδόμηση

– Ελεύθερος Τύπος, με διαδοχικά άρθρα, ρεπορτάζ και editorial γραμμή.

Ποια αποκαλύπτει το παρασκήνιο και την προσωπική διάσταση

– Δημοκρατία, λόγω προσωπικής αφιέρωσης και «κριτικής εντός ορίων».

Συνολικό πολιτικό στίγμα

Το βιβλίο λειτουργεί σαν καθρέφτης της διαίρεσης του Τύπου:

• Οι φιλοκυβερνητικές και κεντροδεξιές εφημερίδες το παρουσιάζουν ως απόπειρα αποποίησης ευθυνών και «ανακατασκευής της Ιστορίας» μέσω μύθων.
• Οι κεντρώες/φιλελεύθερες κάνουν ισορροπημένη αποτύπωση, αναγνωρίζοντας το ενδιαφέρον του υλικού αλλά με κριτική διάθεση.
• Η κεντροαριστερά το αντιμετωπίζει με προσοχή και αναλυτική διάθεση, χωρίς αποθέωση.
• Τα λαϊκά φύλλα το χρησιμοποιούν ως υλικό για σάτιρα, χλεύη ή υπερβολή.

Το βιβλίο «Ιθάκη» δεν λειτούργησε ως αντικείμενο ενδοαριστερής συζήτησης, αλλά ως πολιτικό οβάλ βλήμα στον δημόσιο διάλογο – περισσότερο για το 2015, το Μάτι και τον ρόλο συνεργατών (Βαρουφάκη, Παππά, Κασσελάκη), παρά για την οργανωμένη πρόταση του Τσίπρα για το μέλλον.

Αυτό δείχνει ότι:

Το 2015 δεν έχει κλείσει πολιτικά.
Ούτε για τη Δεξιά, ούτε για την Κεντροαριστερά, ούτε για τους ίδιους τους πολίτες.