Πολιτικό Vertigo: Ανάμεσα σε δικογραφίες, πυραύλους και κάλπες – Επισκόπηση Τύπου 04/04

Η πολιτική ζωή του τόπου θυμίζει πλέον εκείνα τα κυριακάτικα τραπέζια όπου το τηγάνι καίει, το λάδι πιτσιλάει επικίνδυνα, αλλά οι συνδαιτυμόνες ενώ καίγοναι επιμένουν να συζητούν για την υψηλή στρατηγική των ναύλων στα Στενά του Ορμούζ. Η κυβέρνηση, εγκλωβισμένη ανάμεσα στις συμπληγάδες της ευρωπαϊκής εισαγγελίας για τον ΟΠΕΚΕΠΕ και την ανάγκη για ένα επικοινωνιακό restart, επιχειρεί έναν ανασχηματισμό-εξπρές που μοιάζει περισσότερο με άσκηση ετοιμότητας σε καιρό πυρκαγιάς παρά με συνεκτικό σχέδιο διακυβέρνησης.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης, με την κίνηση «Άτεγκτος Ηγέτης», προσπαθεί να κόψει τον γόρδιο δεσμό της εσωστρέφειας. Όμως, ας μην γελιόμαστε. Η απομάκρυνση τριών υπουργών δεν θεραπεύει τη δομική αρρυθμία ενός συστήματος που δείχνει να έχει εξαντλήσει τα καύσιμά του. Είναι λοιπόν η μέρα που το σκάνδαλο ΟΠΕΚΕΠΕ παγιώνεται στον έντυπο χάρτη ως κρίση νομιμοποίησης, ενώ ο πόλεμος στο Ιράν μπαίνει στην ελληνική πολιτική ατζέντα ως απειλή για καύσιμα, τιμές και κοινωνική αντοχή. Εφημερίδες πολύ διαφορετικών γραμμών συγκλίνουν σ’ αυτό το δίπολο, έστω για τελείως διαφορετικούς λόγους.

Το πρώτο μεγάλο θέμα είναι ο ΟΠΕΚΕΠΕ. Ο πιο χρήσιμος τρόπος να το δεις δεν είναι «ποιοι μπλέκονται», αλλά «τι αλλάζει στο πολιτικό σύστημα». Ο Τύπος Θεσσαλονίκης καταγράφει καθαρά ότι ο ανασχηματισμός έγινε λόγω των νέων δικογραφιών και απαριθμεί τις αντικαταστάσεις. Το Καρφί μιλά για αίτημα άρσης ασυλίας 13 βουλευτών, ο Ο Λόγος για διαδικασία άρσης ασυλίας 11 βουλευτών, ενώ η Καθημερινή φέρνει στο προσκήνιο τους αποκαλυπτικούς διαλόγους που δίνουν στην υπόθεση υλικό βαρύτερο από μια απλή πολιτική φημολογία.

Το δεύτερο μεγάλο θέμα είναι η ενεργειακή και γεωπολιτική πίεση. Ναυτεμπορική, Καθημερινή, Ο Λόγος, Απογευματινή και Kontra περνούν στην πρώτη γραμμή το σενάριο δελτίου καυσίμων ή ευρωπαϊκών περιορισμών, άρα το Ιράν δεν αντιμετωπίζεται ως “μακρινός πόλεμος” αλλά ως πιθανός μηχανισμός μετάδοσης ακρίβειας και ανασφάλειας στην καθημερινότητα. Αυτό είναι ίσως το πιο κρίσιμο σημείο που αρκετοί διαβάζουν αποσπασματικά: το εξωτερικό σοκ έρχεται να κουμπώσει πάνω στην εσωτερική θεσμική φθορά.

Το τρίτο θέμα είναι η ανασύνθεση της αντιπολίτευσης. Ο Τσίπρας εμφανίζεται σε αρκετά φύλλα ως πολιτικός που έχει αποφασίσει να επιστρέψει με νέο φορέα ως τον Σεπτέμβριο, ίσως και νωρίτερα, και να είναι παρών στις εκλογές, χωρίς κοινοβουλευτική αφετηρία και χωρίς «προκρατημένες θέσεις». Την ίδια ώρα, το Καρφί και μέρος του πασοκογενούς Τύπου παρουσιάζουν το συνέδριο του ΠΑΣΟΚ ως επιβεβαίωση ενότητας και αυτόνομης πορείας. Άρα η αντιπολίτευση δεν έχει ακόμη κοινό όχημα, έχει όμως ξεκινήσει καθαρά η μάχη για το ποιος θα καρπωθεί τη φθορά της ΝΔ.

Σε επίπεδο κινήτρων, ο χάρτης είναι καθαρός. Ο συστημικός κεντρώος Τύπος βλέπει θεσμική φθορά και πρόβλημα διαχείρισης. Η αριστερή και αντισυστημική όχθη βλέπει κρίση καθεστώτος και συνολική σήψη. Ο κυβερνητικός ή δεξιός Τύπος προσπαθεί να περάσει από το σκάνδαλο στην αφήγηση αυτοκάθαρσης και ταυτόχρονα να ξανανοίξει το 2015 για να κόψει τον χώρο επανόδου του Τσίπρα. Ο οικονομικός Τύπος μεταφράζει την κρίση σε καύσιμα, ανάπτυξη, αγορές, εμπόριο, Δικαιοσύνη και ανθεκτικότητα. Τα tabloids απλώς εντείνουν το συναίσθημα.

Το στίγμα της ημέρας, με μία φράση: η κυβέρνηση χάνει τον μονοπωλιακό έλεγχο της ατζέντας. Αυτό που διαφεύγει από μια πρόχειρη ανάγνωση είναι ότι δεν είμαστε στην κορύφωση αλλά στην αρχή της κλιμάκωσης. Πολλά φύλλα προεξοφλούν συνέχεια των δικογραφιών, μεγαλύτερη πίεση στη Βουλή, φίλτρα στα ψηφοδέλτια και σοβαρότερο εκλογικό υπολογισμό. Η πρόωρη προσφυγή στις κάλπες δεν εμφανίζεται πια ως κίνηση αυτοπεποίθησης, αλλά ως πιθανή έξοδος διαφυγής αν το επόμενο κύμα αποδειχθεί βαρύτερο.

Το διακύβευμα δεν είναι πλέον αν θα γίνουν εκλογές, αλλά αν το πολιτικό σύστημα μπορεί να παραγάγει λύσεις πριν η κοινωνική πίεση οδηγήσει σε έκρηξη. Η χώρα χρειάζεται θεσμική θωράκιση και παραγωγική ανασυγκρότηση, όχι άλλη μια δόση παραπολιτικής ίντριγκας. Όσοι πιστεύουν ότι ένας ανασχηματισμός αρκεί για να ξεχαστεί η ακρίβεια και η διαφθορά, απλώς δεν έχουν καταλάβει ότι το «Last Minute» δεν αφορά μόνο τον τουρισμό, αλλά και την αντοχή της δημοκρατίας μας. Το σήμα της ημέρας είναι σαφές: η περίοδος χάριτος έληξε, και τα δύσκολα είναι ήδη εδώ.

Βήμα-βήμα ανάγνωση της ημερήσιας ατζέντας

Η γραμμή της ημέρας είναι καθαρή: η κυβέρνηση βρίσκεται για πρώτη φορά αντιμέτωπη με μια διπλή μέγγενη που δεν ελέγχει πλήρως, από μέσα ο ΟΠΕΚΕΠΕ, από έξω ο πόλεμος και η ενέργεια. Οι έντυπες εφημερίδες του Σαββατοκύριακου, από mainstream έως τα άκρα, καταγράφουν ότι κάτι μετακινείται. Όχι κατ’ ανάγκην άμεσα η εξουσία, αλλά σίγουρα η ισορροπία φόβου, αντοχής και πολιτικού χρόνου.

Το βασικό πολιτικό εύρημα της ημέρας

Το απόλυτο κέντρο βάρους του ημερήσιου Τύπου είναι το ίδιο, ακόμη και όταν οι εφημερίδες διαφωνούν ριζικά ως προς την ερμηνεία: ο ΟΠΕΚΕΠΕ. Από τον Τύπο Θεσσαλονίκης έως το Καρφί, από τη Ναυτεμπορική έως τον Ριζοσπάστη, η νέα δικογραφία και οι αναταράξεις που προκάλεσε αντιμετωπίζονται ως γεγονός που αναδιατάσσει κυβέρνηση, Βουλή, κομματικούς συσχετισμούς και εκλογικούς υπολογισμούς. Η πιο σημαντική λεπτομέρεια δεν είναι μόνον ο αριθμός των ονομάτων. Είναι ότι σχεδόν όλες οι σοβαρές εκδοχές του ρεπορτάζ αφήνουν ανοικτό το ενδεχόμενο συνέχειας: περισσότερες δικογραφίες, πίεση χρόνου, κίνδυνος παραγραφής, νέα αξιολόγηση ψηφοδελτίων, πιθανή εμβάθυνση του πλήγματος.

ΟΠΕΚΕΠΕ και ανασχηματισμός: από σκάνδαλο διαχείρισης σε κρίση νομιμοποίησης

Ο συστημικός, θεσμικός Τύπος το περιγράφει με διαφορετικές αποχρώσεις αλλά με κοινό συμπέρασμα. Ο Τύπος Θεσσαλονίκης καταγράφει τον μίνι ανασχηματισμό ως άμεση απάντηση στις δύο δικογραφίες και άρα ως παραδοχή πολιτικής πίεσης. Η Ναυτεμπορική επιμένει στην αλυσιδωτή διάσταση: δεν αλλάζει μόνο το κυβερνητικό σχήμα, αλλά και ο κομματικός σχεδιασμός, με ρητή αναφορά στην ανάγκη επιτάχυνσης ώστε να αποφευχθεί ο κίνδυνος παραγραφής. Η Καθημερινή προσθέτει το σκληρότερο τεκμήριο ουσίας, με τους «αποκαλυπτικούς διαλόγους» που δένουν πολιτικούς, στελέχη του ΟΠΕΚΕΠΕ και παραγωγούς σε ένα υλικό πολύ πιο επικίνδυνο από τη συνήθη φημολογία.

Στο άλλο άκρο, η αριστερή και αντισυστημική πτέρυγα του Τύπου δεν μιλά για απλό σκάνδαλο αλλά για σήψη καθεστώτος. Ο Ριζοσπάστης μιλά για «σαπίλα της πολιτικής κυβέρνησης – ΕΕ», το Πριν για πανικόβλητο ανασχηματισμό, ο Δρόμος της Αριστεράς για «κυβέρνηση των υποδίκων», ενώ η Εφημερίδα των Συντακτών αποδίδει ευθέως την κρίση στον ίδιο τον Κυριάκο Μητσοτάκη. Εκεί δεν υπάρχει ενδιαφέρον μόνο για τις ποινικές συνέπειες. Υπάρχει στρατηγική επιδίωξη να μετατραπεί ο ΟΠΕΚΕΠΕ σε αφήγημα απονομιμοποίησης ολόκληρου του μοντέλου διακυβέρνησης.

Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι ανάμεσα στα δύο άκρα συναντιούνται εφημερίδες που κανονικά δεν συναντιούνται. Τα ΝΕΑ μιλούν για «θεσμική και ηθική κατάπτωση», η ΑΞΙΑ για «ρωγμές από τα κάτω» που φθάνουν έως τη Δικαιοσύνη, η POLITICAL μιλά για πιθανό «Big Bang», ενώ ακόμη και πιο λαϊκά ή ειδικού κοινού έντυπα, όπως το 60+, περιγράφουν αναβρασμό και καθαρά γαλάζιο σκάνδαλο. Αυτό δεν είναι σύμπτωση. Είναι ένδειξη ότι η υπόθεση έχει περάσει από το πεδίο της κομματικής αξιοποίησης στο πεδίο του ευρύτερου κοινωνικού αισθήματος.

Ο πόλεμος Ιράν – ΗΠΑ – Ισραήλ ως εσωτερικός ελληνικός παράγοντας

Το δεύτερο καθολικό μοτίβο είναι ο πόλεμος. Η ημερήσια γραμμή δεν αντιμετωπίζει τη σύγκρουση Ιράν – ΗΠΑ – Ισραήλ ως μακρινό γεγονός αλλά ως παράγοντα που επιστρέφει μέσα από τρία κανάλια: ενέργεια, πληθωρισμό, ασφάλεια. Ναυτεμπορική, Καθημερινή, Απογευματινή, Ο Λόγος και Kontra News συναντώνται σε μια κοινή λέξη-σοκ: δελτίο καυσίμων. Με άλλα λόγια, ο πόλεμος παύει να είναι γεωπολιτικό θέαμα και γίνεται νοικοκυριό, αγορά, μεταφορές, τουρισμός και κατανάλωση.

Εδώ φαίνεται μια δεύτερη διαφοροποίηση κινήτρων. Οι οικονομικές εφημερίδες, ιδίως Ναυτεμπορική και Κεφάλαιο, διαβάζουν το Ιράν ως σοκ υποδομών, ναυτιλίας, εφοδιασμού και αντοχών της ευρωπαϊκής οικονομίας. Η Καθημερινή κρατά το πλαίσιο της κρίσης επάρκειας και του σχεδίου έκτακτης ανάγκης. Τα λαϊκότερα ή πιο δραματοποιημένα φύλλα, όπως Kontra, Δημοκρατία ή Απογευματινή, το μετατρέπουν πιο εύκολα σε απειλή άμεσης ανατίναξης της καθημερινότητας. Η αριστερή πτέρυγα: Ριζοσπάστης, Πριν, Δρόμος, Λαϊκός Δρόμος, δεν στέκεται τόσο στο δελτίο καυσίμων όσο στην αντιιμπεριαλιστική καταγγελία και στην ελληνική εμπλοκή.

Η πολιτική σημασία είναι μεγάλη: το εξωτερικό σοκ ακυρώνει την όποια προσδοκία της κυβέρνησης να «ξεφύγει» από τον ΟΠΕΚΕΠΕ με μια απλή επικοινωνιακή αναδίπλωση. Αν ακριβύνουν καύσιμα, τρόφιμα και μεταφορές, το κυβερνητικό πρόβλημα παύει να είναι μόνο ηθικό, γίνεται και υλικό.

Η αντιπολίτευση ψάχνει σχήμα, όχι μόνο σύνθημα

Η συνέντευξη Τσίπρα λειτουργεί ως τρίτος άξονας της ημέρας. Το ενδιαφέρον δεν είναι ότι είπε πως θα είναι παρών. Αυτό θεωρείται σχεδόν δεδομένο. Το κρίσιμο είναι ότι επιχειρεί να προκαταλάβει τον χώρο πριν ωριμάσει: νέο κόμμα ως τον Σεπτέμβριο, ενδεχομένως νωρίτερα, χωρίς κοινοβουλευτική αφετηρία, χωρίς «προκρατημένες θέσεις», με έμφαση στην κοινωνική γέννηση του σχήματος. Η POLITICAL, η Εποχή, η Kontra και ο Τύπος Θεσσαλονίκης διαβάζουν το εγχείρημα με διαφορετική προσδοκία αλλά όλοι αναγνωρίζουν ότι το project προχωρά. Αντίθετα, Ελεύθερος Τύπος, Καρφί και τμήμα του κεντροδεξιού Τύπου χτυπούν τον Τσίπρα με το 2015 και τα capital controls, επιχειρώντας να τον εγκλωβίσουν στην παλιά του εικόνα.

Το ΠΑΣΟΚ, από την άλλη, βγαίνει από το συνέδριο με σαφές μήνυμα οργανωτικής συνοχής. Το Καρφί παρουσιάζει το συνέδριο ως επιβεβαίωση ενότητας και αυτόνομης προοδευτικής διαδρομής. Τα Παραπολιτικά επιχειρούν ιεράρχηση προσώπων και νέου εσωκομματικού συσχετισμού. Η Θεσσαλονίκη και άλλα φύλλα προβάλλουν τον Ανδρουλάκη ως επιθετικό και έτοιμο να σηκώσει εκλογικό αίτημα.

Το πρόβλημα της αντιπολίτευσης είναι πως ακόμη δεν υπάρχει ενιαία μετατροπή της κυβερνητικής φθοράς σε εναλλακτική εξουσία. Υπάρχουν τρία διαφορετικά ρεύματα: το ΠΑΣΟΚ της οργανωτικής εδραίωσης, ο Τσίπρας της επανεκκίνησης από το μηδέν και μια ευρύτερη αριστερή πολυδιάσπαση που ακόμη συζητά αν θα μείνει αυτόνομη, αν θα ψάξει μέτωπο ή αν θα κινηθεί μόνο καταγγελτικά.

Πρόωρες εκλογές: από παραπολιτική φήμη σε εργαλείο άμυνας

Σχεδόν όλο το φάσμα του Τύπου συζητά τις πρόωρες κάλπες. Η διαφορά είναι στο γιατί. Για την κυβερνητική ή κεντροδεξιά αφήγηση, το δίλημμα είναι τακτικό: πότε συμφέρει η κίνηση, εφόσον η αντιπολίτευση είναι κατακερματισμένη και η Ν.Δ. κρατά προβάδισμα. Για την αντιπολιτευτική αφήγηση, οι εκλογές εμφανίζονται ως μονόδρομος ή ως ύστατη απόπειρα διαφυγής. Η ΑΞΙΑ, η Θεσσαλονίκη, η Απογευματινή, τα Παραπολιτικά, η STAR PRESS αλλά και ο Δρόμος της Αριστεράς συγκλίνουν στο ότι το ενδεχόμενο βρίσκεται πλέον εντός ορατού ορίζοντα.

Η ουσία όμως είναι άλλη: η εκλογολογία δεν εκπέμπει δύναμη. Εκπέμπει απώλεια ελέγχου. Οταν το ημερήσιο press scan είναι γεμάτο από φράσεις του τύπου «στο βάθος κάλπες», «έξοδος διαφυγής», «ωριμάζει η σκέψη», «θέμα τακτικής», δεν μιλάμε για κυβέρνηση που επιλέγει άνετα timing. Μιλάμε για κυβέρνηση που σκέφτεται αν πρέπει να προλάβει το επόμενο κύμα πριν αυτό τη βρει απροετοίμαστη.

Χάρτης εφημερίδων: ποιος θέλει τι

• Ο συστημικός, κεντρώος πυρήνας (Καθημερινή, ΤΑ ΝΕΑ, Ναυτεμπορική, εν μέρει POLITICAL) δεν δείχνει επαναστατική διάθεση. Δείχνει όμως ότι θεωρεί την κρίση πραγματική και θεσμικά βαριά. Θέλει τάξη, αποφόρτιση, θεσμική εκκαθάριση και αποτροπή παράλυσης.
• Ο κυβερνητικός ή δεξιός πυρήνας (Απογευματινή, Ελεύθερος Τύπος, Ο Λόγος, τμήμα της Θεσσαλονίκης/Τύπου Θεσσαλονίκης) επιχειρεί δύο πράγματα ταυτόχρονα: να δείξει αυτοκάθαρση απέναντι στον ΟΠΕΚΕΠΕ και να μεταφέρει τη σύγκρουση προς τον Τσίπρα, το 2015 και την ανάγκη σταθερότητας εν μέσω πολέμου. Κίνητρο: συσπείρωση χωρίς πλήρη ρήξη με την αίσθηση θεσμικού κινδύνου.
• Ο πασοκογενής – κεντροαριστερός πυρήνας (Καρφί, τμήμα Kontra, αρθρογραφία Παραπολιτικών που χαρτογραφεί το ΠΑΣΟΚ) θέλει να πείσει ότι υπάρχει πλέον οργανωμένο, ενωμένο και εκλογικά ώριμο ΠΑΣΟΚ, άρα ο βασικός αποδέκτης της φθοράς της Ν.Δ. πρέπει να είναι αυτό.
• Η αριστερή – ριζοσπαστική όχθη (Εφημερίδα των Συντακτών, Εποχή, Ριζοσπάστης, Πριν, Δρόμος της Αριστεράς, Λαϊκός Δρόμος) δεν βλέπει απλώς κυβερνητική κρίση. Βλέπει κρίση καθεστώτος, κρίση Δικαιοσύνης, κρίση δυτικού πολεμικού πλαισίου και κρίση κοινωνικής εκπροσώπησης. Κίνητρο: να μετατρέψει τη διάχυτη αγανάκτηση σε ιδεολογικά φορτισμένη ρήξη.
• Οι οικονομικές εφημερίδες και κλαδικές εκδόσεις (Κεφάλαιο, ΑΞΙΑ, Agrenda, Ηχώ των Δημοπρασιών, 60+) μεταφράζουν την πολιτική και γεωπολιτική ένταση σε δείκτες αντοχής: καύσιμα, ανάπτυξη, πληθωρισμός, εμπόριο, ναυτιλία, αγροτικές επιδοτήσεις, δικαστική αξιοπιστία. Κίνητρο: να μετρήσουν πού και πώς η πολιτική κρίση χτυπά την οικονομία.
• Τα tabloids και τα λαϊκά φύλλα (STAR PRESS, ON TIME, ESPRESSO, ΜΑΚΕΛΕΙΟ, ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΩΡΑ) κάνουν αυτό που πάντα κάνουν: παίρνουν το πολιτικό άγχος και το μετατρέπουν σε πιο άμεσο συναίσθημα, θυμό, φόβο, κουτσομπολιό, θεαματικότητα. Δεν παράγουν πάντα νέα γνώση, αλλά συχνά δείχνουν τι είδους νεύρο δοκιμάζει να αγγίξει η αγορά.

Τι μας διαφεύγει και τι προμηνύεται

Αυτό που μπορεί να διαφύγει μέσα στον ορυμαγδό είναι το εξής:

• Η σημερινή ημέρα δεν είναι κορύφωση, είναι προειδοποίηση κορύφωσης. Η αναφορά σε επόμενες δικογραφίες, σε χρονική πίεση, σε πιθανές παραγραφές και σε αναπροσαρμογή ψηφοδελτίων σημαίνει ότι η υπόθεση δεν κλείνει με έναν μίνι ανασχηματισμό.
• Δεύτερον, η κυβέρνηση δεν έχει μπροστά της ένα πρόβλημα αλλά δύο που συμπλέκονται: εσωτερική κρίση αξιοπιστίας και εξωτερικό σοκ ακρίβειας. Αν επιχειρήσει να μιλήσει μόνο για πόλεμο, θα κατηγορηθεί ότι κρύβεται πίσω από το Ιράν. Αν μιλήσει μόνο για κάθαρση, θα βρεθεί αντιμέτωπη με την τσέπη της κοινωνίας.
• Τρίτον, η αντιπολίτευση έχει ευκαιρία αλλά όχι ακόμη φορέα ηγεμονίας. Το ΠΑΣΟΚ έχει οργάνωση, ο Τσίπρας επιχειρεί επιστροφή, η αριστερά διαθέτει ένταση αλλά όχι ενιαίο όχημα. Άρα, ναι μεν η Ν.Δ. χάνει έλεγχο ατζέντας, αλλά όχι ακόμη και τον έλεγχο του παιγνίου.

Τι προμυνύεται: τις επόμενες εβδομάδες θα δούμε σκληρότερο θεσμικό λόγο περί διαφάνειας, αυστηρότερα φίλτρα για βουλευτές, πιο έντονη συζήτηση για πρόωρες κάλπες, και παράλληλα άνοδο του οικονομικού άγχους αν παραταθεί η κρίση στα Στενά του Ορμούζ. Με απλά λόγια, το πολιτικό θερμόμετρο δεν πρόκειται να πέσει, εκτός αν πέσει πρώτο το γεωπολιτικό.